Waarom gaat de wereld de straat op? De gemeenschappelijke onvrede achter een internationale protestgolf

 

Van Parijs tot Tirana, van Madrid tot Washington: steeds meer burgers, onder wie opvallend veel jongeren, komen in verzet. Gaat het om afzonderlijke protesten of zien we de uitdrukking van een dieper maatschappelijk probleem?

De afgelopen weken vonden in tal van Europese steden omvangrijke demonstraties plaats. In Frankrijk protesteren scholieren en studenten tegen tekortschietend onderwijs, stijgende kosten en maatschappelijke ongelijkheid. In België richten demonstraties zich tegen onderwijsbezuinigingen en verslechterende bestaanszekerheid. In Italië komen zorgen over de kosten van levensonderhoud, oorlog en regeringsbeleid samen. In Spanje en Portugal staat de wooncrisis centraal.

In Albanië demonstreren vooral jongeren tegen corruptie, gebrekkige onderwijskwaliteit en ontbrekende toekomstperspectieven. In Servië groeide een langdurige studentenbeweging tegen corruptie en politieke machtsconcentratie uit tot een bredere democratische beweging, die bij de verkiezingen van 25 oktober een belangrijke overwinning behaalde.

Ook de Verenigde Staten kennen omvangrijke protesten. De No Kings-beweging en demonstraties tegen het optreden van immigratiedienst ICE richten zich onder meer tegen de concentratie van presidentiële macht, het immigratiebeleid en vermeende aantastingen van burgerrechten.

Verschillende aanleidingen, een gemeenschappelijke onderstroom

Deze protesten vormen geen wereldwijd georganiseerde beweging. Hun politieke doelstellingen, maatschappelijke achtergronden en nationale omstandigheden verschillen aanzienlijk. Toch valt een gemeenschappelijke onderstroom te herkennen.

Steeds meer mensen ervaren een groeiende kloof tussen wat samenlevingen hun beloven en wat zij daadwerkelijk mogelijk maken.

Jongeren wordt geleerd dat onderwijs, inzet en verantwoordelijkheid uitzicht bieden op zelfstandigheid en bestaanszekerheid. Maar voor velen worden betaalbare huisvesting, economische zekerheid en maatschappelijke vooruitgang steeds moeilijker bereikbaar.

Tegelijkertijd ervaren burgers dat politieke en economische machtsverhoudingen onvoldoende veranderen, ondanks verkiezingen, inspraak en maatschappelijke kritiek.

Daarmee ontstaat meer dan economische onvrede. Het gaat ook om een gevoel van ongelijkwaardigheid, gebrek aan erkenning en afnemende invloed op de eigen toekomst.

De protesten verspreiden zich bovendien via sociale media. Beelden, slogans en protestvormen reizen razendsnel tussen landen. Wat in het ene land begint als verzet tegen onderwijsbeleid, kan elders een bredere discussie over bestaanszekerheid en politieke legitimiteit aanwakkeren.

Waarom ontaarden sommige protesten in geweld?

Opvallend zijn de vernielingen en confrontaties met de politie, waarbij in Frankrijk, Italië, België en Albanië ook minderjarigen betrokken waren.

Daarbij is een belangrijk onderscheid noodzakelijk: de meeste demonstranten protesteren vreedzaam. Gewelddadige incidenten zijn niet zonder meer representatief voor de gehele beweging.

Sociaalpsychologisch onderzoek laat zien dat escalatie kan ontstaan door een wisselwerking tussen frustratie, groepsidentiteit, confrontaties met de politie en de overtuiging dat vreedzaam protest niets oplevert.

Daarnaast kunnen radicale of opportunistische groepen demonstraties aangrijpen voor vernielingen en geweld. Sociale media kunnen confrontaties uitvergroten, navolging stimuleren en polariserende beelden verspreiden.

Geweld mag niet worden geromantiseerd of gerechtvaardigd door maatschappelijke onvrede. Maar uitsluitend reageren met repressie kan evenmin verklaren waarom zoveel mensen bereid zijn de straat op te gaan. Bovendien kunnen disproportioneel politieoptreden en collectieve verdachtmakingen nieuwe escalatie veroorzaken.

Wat leert dit vanuit het mens- en samenlevingswordingsmodel?

Vanuit een relationeel en procesmatig mensbeeld ontstaat maatschappelijke onvrede niet uitsluitend uit individuele frustraties. Mensen ontwikkelen verwachtingen, identiteit, vertrouwen en toekomstperspectieven binnen sociale, economische en politieke verhoudingen.

Wanneer bestaanszekerheid afneemt, ongelijkheden toenemen en mensen onvoldoende invloed ervaren, verzwakken de voorwaarden voor verbondenheid en maatschappelijke legitimiteit.

Vanuit het polycentrisch corrigeerbare democratiemodel zijn protesten daarom ook signalen waarmee een samenleving haar eigen tekortkomingen zichtbaar maakt.

Demonstraties kunnen wijzen op onvoldoende functionerende correctiemechanismen. Wanneer verkiezingen, maatschappelijke participatie, onafhankelijke controle en publieke verantwoording onvoldoende tot verbetering leiden, zoeken burgers andere manieren om gehoord te worden.

De oplossing ligt daarom niet uitsluitend in meer veiligheid of strengere handhaving, maar ook in het herstellen van bestaanszekerheid, eerlijke kansen, onafhankelijke instituties en betekenisvolle democratische participatie.

Dat vraagt om overheden die maatschappelijke signalen serieus onderzoeken, belangenconflicten rechtvaardig behandelen en daadwerkelijk bereid zijn beleid te corrigeren.

De diepere waarschuwing

De huidige protestgolf bewijst niet dat democratische samenlevingen overal dezelfde crisis doormaken. Zij laat wel zien dat economische onzekerheid, ervaren onrechtvaardigheid en gebrekkige politieke invloed elkaar kunnen versterken.

Het grootste gevaar ontstaat wanneer instituties maatschappelijke onvrede uitsluitend als een ordeprobleem beschouwen en niet langer als mogelijke aanwijzing dat hun eigen functioneren tekortschiet.

Een democratische rechtsstaat moet geweld begrenzen, maar tegelijk de oorzaken van maatschappelijke onvrede durven onderzoeken.

De vraag is uiteindelijk niet waarom zoveel mensen protesteren, maar waarom zoveel mensen kennelijk menen dat zij pas worden gehoord wanneer zij de straat op gaan.