Sanford Schram & Joe Soss – Beleid, macht en de verborgen vorming van burgers

Wat leren Sanford Schram en Joe Soss ons over menswording, instituties en corrigeerbaarheid en waarom is hun denken zo relevant voor de verzorgingsstaat, bestaanszekerheid en democratische gelijkheid?

Sanford Schram en Joe Soss vertrekken vanuit een fundamenteel inzicht: overheidsbeleid doet meer dan problemen oplossen of middelen verdelen. Beleid vormt ook burgers. De manier waarop mensen worden behandeld door sociale zekerheid, arbeidsmarktbeleid, zorgstelsels, onderwijs, belastingstelsels en uitvoeringsorganisaties beïnvloedt hoe zij zichzelf zien, hoeveel vertrouwen zij hebben in de overheid, hoe zij deelnemen aan de democratie en welke plaats zij ervaren binnen de samenleving.

Daarmee leveren Schram en Soss een fundamentele bijdrage aan een relationeel mens- en samenlevingswordingsmodel. Mensen ontwikkelen zich niet alleen binnen gezinnen, scholen en gemeenschappen, maar ook in voortdurende interactie met publieke instituties. De verzorgingsstaat is daarom niet alleen een systeem van herverdeling, maar ook een systeem van mensvorming.

De kern van hun denken ligt in het concept van policy feedback. Volgens deze benadering beïnvloedt beleid niet alleen de samenleving; de samenleving wordt ook teruggevormd door beleid. Beleidskeuzes bepalen wie toegang krijgt tot middelen, welke groepen worden erkend, welke vormen van gedrag worden beloond en welke beelden ontstaan van burgerschap, verantwoordelijkheid en afhankelijkheid.

Voor menswording heeft dit diepgaande betekenis. Mensen ontwikkelen hun verwachtingen, ambities en gevoel van eigenwaarde mede via hun ervaringen met instituties. Een student die steun ontvangt voor onderwijs ervaart de overheid anders dan iemand die voortdurend wordt geconfronteerd met controles, sancties en wantrouwen. Een burger die wordt behandeld als volwaardige deelnemer ontwikkelt andere verwachtingen dan iemand die zich vooral gecontroleerd voelt.

Hier sluiten Schram en Soss nauw aan bij relationele menswording. Mensen worden niet uitsluitend gevormd door hun persoonlijke keuzes. Zij worden mede gevormd door institutionele ervaringen die bepalen hoe zij zichzelf en hun mogelijkheden begrijpen.

Een tweede belangrijk thema in hun werk is de relatie tussen beleid en macht. Veel beleidsanalyses behandelen beleid als een technisch instrument om maatschappelijke problemen op te lossen. Schram en Soss laten zien dat beleid altijd ook een politieke dimensie heeft. Beleidskeuzes bepalen niet alleen wie middelen ontvangt, maar ook wie invloed heeft, wie wordt gehoord en wie wordt gemarginaliseerd.

Dat inzicht is bijzonder relevant voor moderne verzorgingsstaten. Sociale zekerheid wordt vaak gepresenteerd als een neutraal systeem van regels. In werkelijkheid bevatten dergelijke systemen impliciete opvattingen over wie als "verdienstelijk", "zelfredzaam", "productief" of "afhankelijk" wordt beschouwd.

Voor menswording betekent dit dat instituties voortdurend boodschappen uitzenden over wat een goede burger is. Mensen internaliseren deze boodschappen en passen hun gedrag, verwachtingen en zelfbeeld daarop aan.

Hier raakt hun werk aan inzichten van Mead, Bourdieu en Foucault. Macht werkt niet alleen via dwang, maar ook via categorieën, classificaties en verwachtingen die mensen over zichzelf ontwikkelen.

Een derde belangrijk thema in hun werk is hun analyse van de verzorgingsstaat. Schram en Soss laten zien dat sociale programma's verschillende effecten kunnen hebben afhankelijk van de manier waarop zij zijn vormgegeven.

Universele voorzieningen – zoals openbaar onderwijs, publieke gezondheidszorg of algemene ouderdomsvoorzieningen – versterken vaak gevoelens van burgerschap en gelijkwaardigheid. Mensen ervaren zichzelf als deelnemers aan een collectief systeem waarvan iedereen gebruik kan maken.

Selectieve voorzieningen die sterk zijn gericht op controle, toetsing en sanctionering kunnen daarentegen gevoelens van afhankelijkheid, stigma en uitsluiting versterken.

Dit inzicht heeft grote betekenis voor een relationeel mens- en samenlevingswordingsmodel. De vormgeving van instituties beïnvloedt niet alleen materiële uitkomsten, maar ook sociale erkenning en menselijke waardigheid.

Een samenleving die mensen voortdurend laat bewijzen dat zij hulp verdienen, creëert andere burgers dan een samenleving die uitgaat van vertrouwen en gedeelde verantwoordelijkheid.

Een vierde belangrijk thema in hun werk is de relatie tussen sociale zekerheid en democratie. Schram en Soss laten zien dat mensen die positieve ervaringen hebben met publieke instituties vaker politiek participeren, meer vertrouwen hebben in democratische processen en zich sterker verbonden voelen met de samenleving.

Omgekeerd kunnen ervaringen van bureaucratische vernedering, onbegrijpelijke procedures of institutioneel wantrouwen leiden tot politieke vervreemding.

Voor corrigeerbaarheid is dit een cruciaal inzicht. Een samenleving blijft alleen leerbaar wanneer burgers zich voldoende erkend voelen om deel te nemen aan democratische processen. Wanneer grote groepen mensen zich structureel genegeerd of gewantrouwd voelen, neemt het risico toe dat zij afhaken van democratische instituties.

Voor het polycentrisch corrigeerbaar democratiemodel is dit bijzonder relevant. Corrigeerbaarheid vereist actieve burgers die signalen afgeven, kritiek leveren en deelnemen aan publieke besluitvorming. Institutionele ervaringen beïnvloeden rechtstreeks of mensen bereid zijn die rol op zich te nemen.

Hier ontstaat een belangrijke verbinding met Hirschman. Wanneer voice structureel geen effect lijkt te hebben of wanneer mensen vooral ervaringen van vernedering opdoen, neemt de kans toe dat zij zich terugtrekken uit het publieke domein.

Een vijfde belangrijk thema in hun werk is de kritiek op het ideaal van volledige zelfredzaamheid. Moderne beleidsdiscoursen benadrukken vaak eigen verantwoordelijkheid, participatie en zelfstandigheid. Schram en Soss erkennen het belang daarvan, maar wijzen erop dat dit ideaal problematisch wordt wanneer structurele ongelijkheden uit beeld verdwijnen.

Niet iedereen beschikt over dezelfde middelen, netwerken, gezondheid, opleiding of kansen. Wanneer beleid uitsluitend focust op individuele verantwoordelijkheid, ontstaat het risico dat maatschappelijke problemen worden geherinterpreteerd als persoonlijke tekortkomingen.

Voor een relationeel mensbeeld is dit een fundamentele miskenning. Mensen ontwikkelen zich binnen sociale structuren die kansen mogelijk maken of beperken. Werkelijke autonomie vereist daarom ook toegang tot ondersteuning, onderwijs, zorg, bestaanszekerheid en publieke voorzieningen.

Hier sluiten Schram en Soss aan bij denkers als Rawls, Nussbaum en Goodin. Vrijheid vereist meer dan formele rechten. Zij vraagt institutionele voorwaarden die mensen daadwerkelijk in staat stellen hun leven vorm te geven.

Hun werk krijgt bijzondere actualiteit in discussies over digitalisering en uitvoeringsbeleid. Geautomatiseerde systemen classificeren burgers steeds vaker op basis van risicoprofielen, gedragsindicatoren en administratieve kenmerken.

Schram en Soss zouden benadrukken dat dergelijke systemen niet neutraal zijn. Zij beïnvloeden hoe burgers worden gezien en hoe burgers zichzelf gaan zien. Wanneer systemen mensen primair benaderen als risico's, fraudeurs of kostenposten, heeft dat gevolgen voor vertrouwen, participatie en burgerschap.

Tegelijk moeten Schram en Soss kritisch worden aangevuld. Hun aandacht voor macht, ongelijkheid en institutionele vorming is bijzonder waardevol, maar moet worden verbonden met vragen van bestuurlijke uitvoerbaarheid, institutionele stabiliteit en democratische legitimiteit. Niet iedere vorm van controle is onrechtvaardig en niet iedere vorm van universeel beleid is automatisch effectief.

De uitdaging ligt in het vinden van een evenwicht tussen bescherming, verantwoordelijkheid, vertrouwen en corrigeerbaarheid.

Voor menswording betekenen Schram en Soss dat mensen mede worden gevormd door de manier waarop publieke instituties hen behandelen. Beleid creëert niet alleen uitkomsten; het creëert ook burgers.

Voor instituties betekent dit dat hun legitimiteit niet uitsluitend afhangt van efficiëntie of kostenbeheersing, maar ook van hun vermogen om menselijke waardigheid, vertrouwen en participatie te versterken.

Voor corrigeerbaarheid leveren zij een fundamenteel inzicht: samenlevingen kunnen zichzelf alleen duurzaam corrigeren wanneer hun instituties burgers niet reduceren tot objecten van beleid, maar hen erkennen als actieve deelnemers aan het democratische project.

De blijvende waarde van Sanford Schram en Joe Soss ligt in hun vermogen zichtbaar te maken dat beleid nooit neutraal is. Iedere regeling, procedure en uitvoeringspraktijk draagt bij aan de vorming van burgers, machtsverhoudingen en democratische cultuur.

De hedendaagse vraag luidt daarom: bouwen wij instituties die mensen ondersteunen in hun ontwikkeling tot zelfbewuste, betrokken en gelijkwaardige burgers – of creëren wij systemen die, vaak onbedoeld, afhankelijkheid, wantrouwen en maatschappelijke uitsluiting reproduceren terwijl zij juist beweren deze te bestrijden?

 

Raadpleeg het volledige onderzoek:

Menswording in gesprek met grote denkers

https://www.researchgate.net/publication/410488178_Menswording_in_gesprek_met_grote_denkers