De prijs van macht: hoe Trump, Poetin en Musk de democratische rechtsstaat onder druk zetten

 

Van de Nobelprijs voor de Vrede tot Russische diesel, van aanvallen op het Internationaal Strafhof tot de macht van Elon Musk: de gebeurtenissen van oktober 2026 laten zien hoe persoonlijke belangen, economische macht en geopolitiek met elkaar verweven raken. Vanuit mijn relationele mens- en samenlevingswordingsmodel rijst daarbij een fundamentele vraag: wat gebeurt er met menselijke waardigheid, democratische gelijkwaardigheid en internationale rechtsbescherming wanneer macht steeds minder corrigeerbaar wordt?

Er zijn weken waarin afzonderlijke nieuwsberichten samen een veel verontrustender verhaal vertellen dan ieder bericht op zichzelf.

Donald Trump reageert boos omdat hij opnieuw de Nobelprijs voor de Vrede niet heeft gekregen. Zijn regering kondigt nieuwe sancties af tegen het Internationaal Strafhof. Vervolgens sluit hij een overeenkomst met Vladimir Poetin waardoor Russische diesel opnieuw gemakkelijker kan worden verhandeld. Ondertussen blijft Rusland Oekraïense energievoorzieningen aanvallen, terwijl Trump de Oekraïense president Volodymyr Zelensky verantwoordelijk probeert te maken voor de stijgende Amerikaanse brandstofprijzen.

Alsof dat nog niet voldoende is, ondervindt Oekraïne plotseling beperkingen bij het gebruik van satellietcommunicatie van SpaceX. De eigenaar daarvan, Elon Musk, blijkt inmiddels ook de grootste publiek bekende financier van de Republikeinse verkiezingscampagnes te zijn.

En dan is er nog de onthulling dat een Russische zakenman met nauwe banden met het Kremlin aanzienlijke kosten heeft betaald voor de bruiloftsvieringen van Donald Trump Jr.

Zijn dit afzonderlijke gebeurtenissen of manifestaties van een dieper politiek probleem?

Er is geen overtuigend bewijs dat al deze ontwikkelingen onderdeel zijn van één centraal georganiseerd plan. Maar wie ze in samenhang beziet, kan moeilijk voorbijgaan aan een terugkerend patroon: persoonlijke relaties, economische belangen, politieke loyaliteiten en strategische afhankelijkheden raken steeds sterker met elkaar verweven.

Het gevaar is niet alleen dat macht wordt misbruikt. Het gevaar is dat macht zo wordt geconcentreerd dat zij steeds moeilijker kan worden gecontroleerd en gecorrigeerd.

Dat raakt rechtstreeks aan de uitgangspunten van mijn mens- en samenlevingswordingsmodel.

Daarin staat de gedachte centraal dat mensen hun vrijheid en autonomie niet los van maatschappelijke verhoudingen kunnen verwezenlijken. Zij zijn afhankelijk van anderen, van instituties, van economische voorzieningen en van de natuurlijke leefomgeving. Die afhankelijkheden zijn onvermijdelijk, maar mogen niet uitgroeien tot verhoudingen waarin enkelen vrijwel onbeperkte macht over anderen verwerven.

Een menselijke samenleving moet daarom niet alleen vrijheid beschermen, maar ook gelijkwaardigheid, bestaanszekerheid, maatschappelijke participatie en de mogelijkheid om macht ter verantwoording te roepen.

Juist vanuit dat perspectief zijn de gebeurtenissen van de afgelopen dagen zo verontrustend.

1. De Nobelprijs en het Internationaal Strafhof: vrede zonder recht?

Op 9 oktober 2026 ontving de Zuid-Afrikaanse juriste Navi Pillay de Nobelprijs voor de Vrede.

Pillay heeft zich gedurende haar loopbaan ingezet voor mensenrechten, internationale strafrechtspraak en de bestrijding van straffeloosheid. Zij was onder meer rechter bij het Rwanda-tribunaal en het Internationaal Strafhof.

Haar onderscheiding benadrukt een fundamenteel beginsel: duurzame vrede is niet alleen afhankelijk van diplomatieke overeenkomsten, maar ook van rechtsbescherming, verantwoordelijkheid en gerechtigheid.

Trump, die zelf de Nobelprijs ambieerde, reageerde boos op het besluit.

Op dezelfde dag kondigde zijn regering nieuwe sancties aan tegen het Internationaal Strafhof in Den Haag.

Dat er een direct oorzakelijk verband bestaat tussen zijn persoonlijke teleurstelling en de sancties is niet bewezen. De Amerikaanse confrontatie met het Hof heeft een langere geschiedenis.

Maar de politieke betekenis blijft opmerkelijk.

Een internationale onderscheiding wordt toegekend aan iemand die zich heeft ingezet voor de gedachte dat niemand boven het recht behoort te staan. Tegelijkertijd oefent de Amerikaanse regering financiële en economische druk uit op de instelling die dat beginsel op internationaal niveau probeert te verwezenlijken.

Het ICC heeft onder meer arrestatiebevelen uitgevaardigd tegen Vladimir Poetin en Maria Lvova-Belova vanwege verdenkingen van oorlogsmisdrijven in verband met de onrechtmatige deportatie en overbrenging van Oekraïense kinderen.

De Amerikaanse sancties raken dus niet uitsluitend zaken die Amerikaanse of Israëlische belangen betreffen. Wanneer het functioneren van het Hof als geheel wordt bemoeilijkt, kunnen ook onderzoeken naar andere internationale misdrijven daaronder lijden.

Vanuit het mens- en samenlevingswordingsmodel is dit een fundamentele aantasting van gelijkwaardigheid.

De menselijke waardigheid van slachtoffers van oorlogsmisdrijven mag niet afhankelijk zijn van de politieke identiteit, economische macht of internationale positie van degenen die voor deze misdrijven verantwoordelijk worden gehouden.

Een rechtsorde die machtigen uitzondert van verantwoordelijkheid, beschermt niet langer de gelijkwaardigheid van mensen, maar bevestigt de ongelijkheid van macht.

Daarom is de onafhankelijkheid van internationale rechtspraak geen abstract juridisch ideaal. Zij is een institutionele voorwaarde om ook slachtoffers zonder politieke of economische macht toegang tot gerechtigheid te bieden.

2. De Russische dieselovereenkomst: economische belangen boven mensenlevens?

De overeenkomst die Trump op 9 oktober met Poetin aankondigde, maakt de handel in Russische diesel gemakkelijker door een tijdelijke versoepeling van Amerikaanse sanctiebeperkingen.

Dat gebeurde kort na de vaststelling van de Amerikaanse Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act op 18 september 2026.

Die wet had juist tot doel de economische druk op Rusland te versterken. Wel voorziet zij onder voorwaarden in uitzonderingen, waardoor de dieselovereenkomst niet zonder nadere beoordeling als onrechtmatig kan worden aangemerkt.

Politiek blijft de tegenstrijdigheid groot.

Rusland voert nog steeds een agressieoorlog tegen Oekraïne. Die oorlog kost mensenlevens, vernietigt infrastructuur en ontwricht de samenleving.

De Russische staat financiert zijn begroting en daarmee ook zijn militaire activiteiten mede uit inkomsten uit de energiesector.

Aanvullende exportinkomsten kunnen die economische positie versterken, al is de omvang van het effect van deze specifieke dieselovereenkomst onzeker.

Trump verdedigt de overeenkomst met de noodzaak Amerikaanse brandstofprijzen te verlagen.

Maar daarbij ontbreekt een essentieel deel van de politieke context.

De Amerikaanse oorlog tegen Iran, die op 28 februari 2026 begon, heeft mede geleid tot ernstige verstoringen van de internationale energiemarkten.

Beschadigde energie-infrastructuur, onzekerheid rond de Straat van Hormuz en verstoringen van internationale handel dragen bij aan de stijgende prijzen van olie en brandstoffen.

Toch richt Trump zijn kritiek vooral op Oekraïne en de aanvallen op Russische raffinaderijen.

Daarmee dreigt de verantwoordelijkheid voor een economische crisis waaraan het Amerikaanse beleid zelf bijdraagt, te worden verschoven naar een land dat zich verdedigt tegen militaire agressie.

Vanuit het mens- en samenlevingswordingsmodel worden hier twee problemen zichtbaar.

Het eerste is dat economische besluitvorming niet uitsluitend aan onmiddellijke financiële voordelen mag worden afgemeten.

Bij de beoordeling van beleid moeten ook de gevolgen voor menselijke waardigheid, veiligheid, sociale verhoudingen en toekomstige generaties worden betrokken.

Het tweede probleem betreft de ongelijke verdeling van macht en risico.

Amerikaanse kiezers worden geconfronteerd met hogere brandstofprijzen. Oekraïense burgers worden geconfronteerd met bombardementen, verlies van familieleden, verwoeste woningen en een onzekere toekomst.

Beide gevolgen verdienen politieke aandacht, maar zij zijn niet moreel uitwisselbaar.

Een democratische regering mag de economische belangen van haar eigen bevolking behartigen, maar niet alsof de veiligheid en menselijke waardigheid van mensen buiten haar grenzen daardoor irrelevant worden.

Juist de erkenning van wederzijdse menselijke afhankelijkheid verlangt dat politieke keuzes ook rekening houden met de gevolgen voor anderen.

3. Een wapenstilstand zonder wederzijdse instemming

Op 11 oktober kondigde Trump aan dat Rusland en Oekraïne overeenstemming hadden bereikt over het beëindigen van aanvallen op elkaars energie-infrastructuur.

Een dergelijke overeenkomst zou belangrijk zijn geweest.

Aanvallen op elektriciteitscentrales, gasvoorzieningen en verwarmingssystemen kunnen grote gevolgen hebben voor de burgerbevolking.

Maar Oekraïne verklaarde dat geen daadwerkelijk overeengekomen en nageleefde wederzijdse regeling bestond.

Rusland bleef Oekraïense energievoorzieningen aanvallen.

Op 15 oktober hervatte Oekraïne aanvallen op Russische olieraffinaderijen, nadat Zelensky had geconcludeerd dat Rusland de aangekondigde energiewapenstilstand niet naleefde.

Ook hier wordt een terugkerend probleem zichtbaar.

Internationale diplomatie wordt gepresenteerd als een persoonlijke prestatie van een politieke leider, terwijl de daadwerkelijke voorwaarden voor duurzame vrede ontbreken.

Vrede is echter meer dan de afwezigheid van gevechten gedurende een beperkte periode.

Zij vereist afspraken waaraan partijen zich daadwerkelijk gebonden achten, controle op naleving, bescherming van burgers en voldoende waarborgen tegen hernieuwde agressie.

Binnen het mens- en samenlevingswordingsmodel wordt vrede daarom opgevat als een relationeel en institutioneel proces.

Zij veronderstelt niet alleen dat geweld tijdelijk stopt, maar ook dat mensen opnieuw in veiligheid kunnen leven, vertrouwen kan worden hersteld en conflicten binnen een rechtvaardige en controleerbare institutionele orde kunnen worden behandeld.

Een opgelegde of slechts aangekondigde vrede die de agressor beloont, de positie van slachtoffers verzwakt of hun toekomstige veiligheid onvoldoende beschermt, vormt daarvoor geen duurzame basis.

4. Musk en Starlink: wanneer private macht publieke veiligheid bepaalt

Misschien nog verontrustender zijn de gebeurtenissen rond Starlink en Starshield.

Op 14 oktober meldden Oekraïense autoriteiten dat onverwachte beperkingen van satellietverbindingen verschillende militaire droneoperaties hadden verstoord.

Volgens Reuters betroffen de beperkingen onder meer systemen die zich met hoge snelheid verplaatsten.

Musk verklaarde dat beslissingen over het gebruik van de militaire Starshield-diensten worden genomen door de Amerikaanse overheid en krijgsmacht.

De precieze verantwoordelijkheid voor de wijzigingen en de politieke motieven daarachter zijn nog niet onafhankelijk vastgesteld.

Maar één ding staat vast: Oekraïne is voor bepaalde essentiële militaire communicatiefuncties afhankelijk van infrastructuur die wordt geleverd door één commerciële onderneming.

En die onderneming is eigendom van een man die tegelijkertijd een buitengewoon grote politieke invloed uitoefent.

Dat roept een fundamenteel constitutioneel vraagstuk op.

De klassieke democratische rechtsstaat is vooral ingericht om publieke macht te begrenzen.

Maar wat gebeurt er wanneer een private onderneming de technische voorwaarden bepaalt waaronder een democratisch gelegitimeerde overheid of zelfs een krijgsmacht kan handelen?

Wie controleert dan de macht?

Wie kan een besluit laten heroverwegen?

En wie beschermt de belangen van degenen die afhankelijk zijn van die infrastructuur?

Dit vraagstuk raakt rechtstreeks aan de kern van een polycentrisch corrigeerbare democratie.

Het gaat daarbij niet alleen om de spreiding van politieke bevoegdheden, maar ook om het voorkomen dat economische en technologische macht zodanig wordt geconcentreerd dat effectieve tegenmacht ontbreekt.

Een onderneming hoeft niet juridisch een volledig monopolie te hebben om een feitelijke afhankelijkheidspositie te creëren.

Wanneer alternatieven ontbreken, overstappen onmogelijk of tijdrovend is en essentiële diensten niet zonder ernstige gevolgen kunnen worden onderbroken, kan private beslissingsmacht vergelijkbare maatschappelijke gevolgen krijgen als publieke machtsuitoefening.

Private eigendom mag niet betekenen dat essentiële maatschappelijke functies buiten democratische controle en rechtsstatelijke waarborgen kunnen worden geplaatst.

Dat betekent niet dat overheden alle strategische ondernemingen moeten nationaliseren.

Wel betekent het dat de toegang tot essentiële infrastructuren, de continuïteit van dienstverlening, transparantie van beslissingen en onafhankelijke geschilbeslechting juridisch moeten worden gewaarborgd.

Vanuit het mens- en samenlevingswordingsmodel zijn dergelijke voorzieningen geen beperkingen van vrijheid omwille van controle. Zij zijn juist noodzakelijk om de vrijheid van anderen tegen buitengewone afhankelijkheid te beschermen.

5. De miljardair als politieke machtsfactor

De positie van Musk wordt nog problematischer wanneer zijn economische macht wordt verbonden met zijn politieke financiering.

Volgens Associated Press heeft Musk sinds juli 2026 meer dan 276 miljoen dollar beschikbaar gesteld voor Republikeinse verkiezingsactiviteiten.

Daarmee is hij de grootste publiek bekende financier van de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen.

Dat bewijst niet dat Republikeinse politici hun beslissingen rechtstreeks in opdracht van Musk nemen.

Maar het illustreert wel hoe grote economische vermogens kunnen worden omgezet in buitengewone politieke invloed.

De Amerikaanse democratie is formeel gebaseerd op politieke gelijkheid.

Iedere stemgerechtigde burger heeft in beginsel één stem.

Maar wanneer een zeer vermogende persoon honderden miljoenen dollars kan investeren in de politieke concurrentie, terwijl de meeste burgers slechts beperkte mogelijkheden hebben om politieke campagnes financieel te ondersteunen, ontstaat een fundamentele spanning tussen formele en materiële gelijkwaardigheid.

Precies deze spanning vormt een belangrijk uitgangspunt van mijn voorstellen voor fiscale rechtvaardigheid, democratische integriteit en de regulering van politieke financiering.

Binnen het mens- en samenlevingswordingsmodel is vermogen niet uitsluitend een individuele economische verworvenheid.

Grote vermogens vertegenwoordigen ook maatschappelijke macht, zeker wanneer zij gepaard gaan met controle over infrastructuur, gegevens, publieke communicatie of politieke financiering.

Dat rechtvaardigt niet dat vermogende personen hun politieke rechten verliezen.

Het rechtvaardigt wel regels die voorkomen dat extreme economische ongelijkheid zich vrijwel onbeperkt vertaalt in politieke ongelijkheid.

Daarom heb ik binnen mijn bredere constitutionele voorstellen aandacht besteed aan transparantie van partijfinanciering, bescherming van eerlijke politieke concurrentie, onafhankelijke controle en het begrenzen van economische machtsconcentraties.

Democratische gelijkwaardigheid verdraagt politieke meningsverschillen, maar wordt kwetsbaar wanneer de financiële macht van enkelen de politieke mogelijkheden van velen dreigt te overvleugelen.

6. De Russische financiering van een familiebruiloft

Ook de onthullingen over de bruiloft van Donald Trump Jr. verdienen aandacht.

ProPublica onderzocht hoe de Russische zakenman Umar Kremlev, die nauwe banden onderhoudt met de Russische machtsstructuur, aanzienlijke kosten van de bruiloftsvieringen op de Bahama's financierde.

Kremlev is daarnaast betrokken bij een organisatie die door Oekraïne wordt beschuldigd van een rol bij het overbrengen van Oekraïense kinderen uit bezette gebieden.

Daarbij moet zorgvuldig onderscheid worden gemaakt tussen de beschuldigingen tegen die organisatie en persoonlijke strafrechtelijke verantwoordelijkheid van Kremlev. Die laatste is daarmee niet bewezen.

Evenmin is aangetoond dat de financiering van de bruiloft heeft geleid tot specifieke politieke tegenprestaties.

Trump verklaarde dat zijn zoon de kosten had terugbetaald.

Maar de kwestie vraagt nog steeds om transparantie.

De directe omgeving van een president beschikt over bijzondere toegang tot politieke besluitvormingsprocessen.

Wanneer personen uit buitenlandse machtsstructuren aanzienlijke financiële voordelen verstrekken aan leden van die omgeving, ontstaan legitieme vragen over belangenverstrengeling en beïnvloeding.

De rechtsstaat mag dergelijke vragen niet beantwoorden met automatische beschuldigingen.

Maar zij mag ze evenmin onbeantwoord laten vanwege de politieke positie van de betrokkenen.

Vanuit het mens- en samenlevingswordingsmodel gaat het hier om de institutionele voorwaarden van vertrouwen.

Vertrouwen ontstaat niet doordat machthebbers verklaren dat hun bedoelingen zuiver zijn.

Het ontstaat doordat belangen zichtbaar zijn, beslissingen controleerbaar blijven en onafhankelijke instituties mogelijke belangenverstrengeling kunnen onderzoeken.

7. Openbaart dit een bredere MAGA-strategie?

De genoemde gebeurtenissen kunnen niet zonder meer worden verklaard vanuit één gecoördineerde strategie.

Toch sluiten zij aan bij herkenbare kenmerken van de politieke praktijk van Trump en delen van de MAGA-beweging.

Internationale verhoudingen worden sterk transactioneel benaderd. Bondgenootschappen worden beoordeeld in termen van onmiddellijk voordeel. Persoonlijke relaties tussen leiders krijgen een grote rol. Onafhankelijke instituties die onwelgevallige beslissingen nemen, worden geregeld als politieke tegenstanders gepresenteerd.

Daarnaast wordt politieke communicatie sterk gepersonaliseerd.

Een leider presenteert zichzelf als degene die vrede kan sluiten, economische problemen kan oplossen en nationale belangen kan beschermen.

Wanneer resultaten uitblijven, verschuift de verantwoordelijkheid gemakkelijk naar politieke tegenstanders, buitenlandse regeringen of instituties die zijn beleid zouden belemmeren.

Dat is niet uitsluitend een communicatiestrategie.

Het kan ook gevolgen hebben voor de manier waarop macht institutioneel wordt uitgeoefend.

Wanneer persoonlijke loyaliteit zwaarder weegt dan onafhankelijkheid, wanneer economische invloed zich vertaalt in politieke privileges en wanneer rechtsstatelijke controle wordt gezien als vijandigheid, verdwijnen geleidelijk de voorwaarden voor democratische zelfcorrectie.

De ontwikkelingen rond Trump, Poetin en Musk laten zien waarom die gedachte steeds urgenter wordt.

8. Het mens- en samenlevingswordingsmodel als beoordelingskader

Het mens- en samenlevingswordingsmodel benadert menselijke ontwikkeling en maatschappelijke rechtvaardigheid vanuit vier samenhangende dimensies: het individu, de relaties tussen mensen, de historische en institutionele ontwikkeling van samenlevingen en de ecologische voorwaarden waaronder menselijk leven mogelijk blijft.

Deze vier dimensies maken zichtbaar waarom de gebeurtenissen van oktober 2026 niet uitsluitend als diplomatieke incidenten of politieke controverses kunnen worden beschouwd.

Het individu: menselijke waardigheid en bestaanszekerheid

Achter geopolitieke onderhandelingen gaan concrete mensenlevens schuil.

Oekraïense burgers die zonder elektriciteit komen te zitten. Gezinnen die familieleden verliezen. Kinderen die worden gedeporteerd. Mensen die voortdurend rekening moeten houden met nieuwe bombardementen.

Politieke beslissingen moeten daarom mede worden beoordeeld naar hun gevolgen voor menselijke waardigheid, veiligheid, autonomie en bestaanszekerheid.

Een economisch voordeel voor een machtige staat kan niet zonder meer rechtvaardigen dat de veiligheid van een andere bevolking op het spel wordt gezet.

De relationele dimensie: afhankelijkheid en gelijkwaardigheid

Mensen, ondernemingen en staten bestaan niet onafhankelijk van elkaar.

Zij zijn verbonden door handelsrelaties, energievoorziening, digitale infrastructuur, militaire samenwerking en internationale instituties.

Afhankelijkheid is op zichzelf niet problematisch. Zij maakt maatschappelijke samenwerking mogelijk.

Problematisch wordt zij wanneer de ene partij door haar machtspositie vrijwel eenzijdig de voorwaarden van het bestaan of handelen van anderen kan bepalen.

Dat geldt voor een land dat afhankelijk is van militaire technologie, voor burgers die afhankelijk zijn van digitale platforms en voor politieke partijen die afhankelijk worden van uitzonderlijk grote financiers.

Een rechtvaardige samenleving moet zulke verhoudingen corrigeerbaar houden.

De historische en institutionele dimensie: leren van machtsconcentratie

Democratische instituties zijn historisch ontstaan omdat onbeperkte macht telkens opnieuw tot misbruik kan leiden.

Grondrechten, onafhankelijke rechtspraak, parlementaire controle, persvrijheid en internationale mensenrechtenbescherming zijn het resultaat van langdurige maatschappelijke strijd.

Wanneer politieke leiders deze instituties verzwakken, gaat het dus niet alleen om een verandering van beleid.

Het raakt aan historische verworvenheden die juist zijn ontwikkeld om willekeur en machtsmisbruik te voorkomen.

Daarom moet iedere generatie die instituties blijven beschermen en aanpassen aan nieuwe vormen van macht.

De ecologische dimensie: fossiele afhankelijkheid als geopolitieke kwetsbaarheid

De energiecrisis maakt bovendien duidelijk hoe sterk internationale veiligheid en economische stabiliteit nog afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen.

Olie en gas zijn niet alleen economische goederen. Zij kunnen ook worden gebruikt als instrumenten van geopolitieke invloed.

De oorlog tegen Iran, de Russische energie-inkomsten en de gevolgen van aanvallen op raffinaderijen illustreren hoe kwetsbaar samenlevingen worden wanneer essentiële economische processen afhankelijk blijven van geconcentreerde fossiele energievoorziening.

Vanuit het mens- en samenlevingswordingsmodel betekent duurzaamheid daarom meer dan het terugdringen van milieuschade.

Zij betreft ook de vermindering van structurele afhankelijkheid, bescherming van toekomstige generaties en het vergroten van de maatschappelijke weerbaarheid.

De vier dimensies komen samen in één normatieve conclusie: politieke en economische macht is slechts gerechtvaardigd wanneer zij verenigbaar blijft met menselijke waardigheid, gelijkwaardigheid, duurzaamheid en effectieve democratische controle.

9. Is dit verraad aan Oekraïne en Europa?

Het woord verraad is zwaar.

Juridisch is niet vastgesteld dat de Verenigde Staten door deze gebeurtenissen specifieke NAVO-verdragsverplichtingen hebben geschonden. Oekraïne is bovendien geen NAVO-lidstaat.

Maar in politieke en morele zin is de term verdedigbaar.

De Verenigde Staten hebben zich jarenlang gepresenteerd als een belangrijke verdediger van de Europese veiligheid, internationale samenwerking en een op regels gebaseerde internationale orde.

Wanneer een Amerikaanse regering vervolgens economische ruimte creëert voor Russische energie-inkomsten, Oekraïne onder druk zet en onafhankelijke internationale rechtspraak met sancties bestrijdt, tast dat de geloofwaardigheid van die rol ernstig aan.

Vanuit het mens- en samenlevingswordingsmodel is solidariteit niet hetzelfde als liefdadigheid of politieke welwillendheid.

Solidariteit vloeit voort uit de erkenning dat mensen en samenlevingen wederzijds afhankelijk zijn en dat duurzame vrijheid alleen mogelijk blijft wanneer ook de rechten en veiligheid van anderen worden gerespecteerd.

Daarom kan internationale solidariteit niet volledig worden gereduceerd tot een transactie die uitsluitend wordt voortgezet zolang zij onmiddellijk voordeel oplevert.

Voor Europa betekent dit dat strategische autonomie geen vrijblijvende politieke ambitie meer kan zijn.

Zij is noodzakelijk om democratische keuzes te kunnen maken zonder permanente afhankelijkheid van de persoonlijke voorkeuren van buitenlandse politieke leiders of private ondernemers.

10. Wat moeten overheden, bedrijven en burgers doen?

De eerste verantwoordelijkheid ligt bij de Amerikaanse democratische instituties.

Het Congres moet de dieselovereenkomst, de wettelijke grondslag van sanctieontheffingen, de beperkingen van Starshield en mogelijke belangenverstrengeling rondom de presidentiële familie onafhankelijk onderzoeken.

Ook moet worden beoordeeld of de huidige regels voor politieke financiering voldoende bescherming bieden tegen de omzetting van extreme economische macht in politieke invloed.

Daarnaast moet de continuïteit van essentiële infrastructuren worden gewaarborgd. Overheidsdiensten, krijgsmachten en andere vitale instellingen mogen niet zonder adequate waarborgen afhankelijk worden van één private leverancier.

Voor Europa ligt de opgave zowel op het terrein van veiligheid als op dat van economische en technologische onafhankelijkheid.

Europese landen moeten Oekraïne blijven ondersteunen, hun eigen defensiecapaciteiten versterken en alternatieven ontwikkelen voor kritieke infrastructuren die door één buitenlandse onderneming worden beheerst.

Daarbij verdienen satellietcommunicatie, digitale infrastructuren, cloudvoorzieningen, betalingssystemen en energievoorziening bijzondere aandacht.

Ook moet Europa het Internationaal Strafhof actief blijven beschermen tegen economische en politieke druk.

Dat geldt in het bijzonder voor Nederland, dat als gastland van het Hof een bijzondere verantwoordelijkheid draagt.

Op economisch terrein moet de Europese Unie bestaande regels over mededinging, digitale markten en platformverantwoordelijkheid daadwerkelijk toepassen.

Bedrijven mogen groot en succesvol zijn. Maar wanneer hun marktpositie leidt tot structurele afhankelijkheid en onvoldoende controleerbare maatschappelijke macht, kan ingrijpen gerechtvaardigd zijn.

Voor burgers ligt de verantwoordelijkheid in het versterken van democratische tegenmacht.

Dat betekent deelnemen aan verkiezingen, politieke vertegenwoordigers aanspreken, onafhankelijke journalistiek ondersteunen, maatschappelijke organisaties versterken en bedrijven kritisch beoordelen op hun omgang met publieke belangen.

Het betekent ook dat burgers zich niet uitsluitend moeten laten leiden door politieke loyaliteit of emotionele verontwaardiging.

Juist wanneer politieke leiders onjuiste of onvolledige verklaringen geven, moet publieke kritiek gebaseerd blijven op controleerbare informatie.

Dat is geen zwakte, maar een voorwaarde voor geloofwaardige democratische tegenmacht.

Binnen het mens- en samenlevingswordingsmodel is democratische participatie daarom geen activiteit die zich beperkt tot het uitbrengen van een stem.

Zij is een voortdurend proces waarin mensen gezamenlijk hun maatschappelijke omstandigheden vormgeven, bestaande machtsverhoudingen beoordelen en proberen tekortkomingen te corrigeren.

11. Van machtspolitiek naar polycentrisch corrigeerbare democratie

De ontwikkelingen van de afgelopen dagen laten zien dat de klassieke tegenstelling tussen overheid en markt onvoldoende is om hedendaagse machtsverhoudingen te begrijpen.

Publieke en private macht zijn steeds sterker met elkaar verweven.

Ondernemingen beschikken over infrastructuren die voor nationale veiligheid noodzakelijk zijn. Vermogende personen financieren politieke organisaties op een schaal die gewone burgers niet kunnen evenaren. Regeringen gebruiken economische sancties om onafhankelijke internationale instituties onder druk te zetten.

Wanneer die ontwikkelingen elkaar versterken, ontstaat een systeem waarin formele democratische instellingen kunnen blijven bestaan terwijl hun daadwerkelijke corrigerende vermogen afneemt.

Dat is precies het probleem waarop het concept van een polycentrisch corrigeerbare democratie een antwoord probeert te bieden.

Democratische macht moet over verschillende onafhankelijke instituties worden verdeeld. Zij moet transparant en toetsbaar zijn. Burgers moeten daadwerkelijke mogelijkheden hebben om aan besluitvorming deel te nemen en machtsmisbruik aan te vechten.

Ook economische en technologische machtsconcentraties moeten aan passende publieke normen en onafhankelijke controle worden onderworpen.

Daarbij gaat het niet om het afschaffen van ondernemingsvrijheid, politieke concurrentie of internationale diplomatie.

Het gaat erom te voorkomen dat deze vrijheid wordt gebruikt om omstandigheden te creëren waarin anderen hun autonomie en rechtsbescherming verliezen.

Een samenleving is immers niet vrij omdat enkele machtige personen vrijwel onbeperkt kunnen handelen.

Een samenleving is vrij wanneer ieder mens als gelijkwaardig wordt erkend en niemand over zoveel ongecontroleerde macht beschikt dat hij de vrijheid, veiligheid en mogelijkheden van anderen naar eigen inzicht kan bepalen.

12. De werkelijke keuze: menselijke waardigheid of de macht van de sterkste

De gebeurtenissen rond Trump, Poetin en Musk kunnen niet allemaal worden teruggebracht tot één politieke intentie.

Niet iedere overeenkomst is corrupt. Niet iedere persoonlijke relatie bewijst ongeoorloofde beïnvloeding. Niet iedere economische afhankelijkheid vormt een juridisch monopolie.

Maar wie uitsluitend naar afzonderlijke juridische overtredingen zoekt, mist mogelijk het grotere institutionele probleem.

Democratische rechtsstaten kunnen immers geleidelijk verzwakken zonder dat iedere afzonderlijke stap evident onrechtmatig is.

Dat gebeurt wanneer politieke macht steeds persoonlijker wordt, economische macht zich concentreert, internationale verplichtingen transactioneel worden behandeld en onafhankelijke controle als hinderlijk wordt beschouwd.

Het gebeurt ook wanneer mensen worden gereduceerd tot instrumenten van geopolitieke strategieën.

Oekraïense burgers worden dan een onderhandelingsfactor. Internationale rechtspraak wordt een obstakel voor machtige staten. Economische afhankelijkheid wordt een politiek pressiemiddel. En de waarde van democratische gelijkwaardigheid verdwijnt achter de financiële invloed van miljardairs.

Daartegenover staat het uitgangspunt van het mens- en samenlevingswordingsmodel: de mens behoort het doel van maatschappelijke en politieke instituties te zijn, niet het middel waarmee machthebbers hun belangen verwezenlijken.

Daaruit volgt een constitutionele en politieke opdracht.

Macht moet worden begrensd. Economische afhankelijkheid moet worden verminderd. Internationale mensenrechtenbescherming moet worden versterkt. Democratische kennisvorming moet vrij blijven. En burgers moeten daadwerkelijk kunnen deelnemen aan de controle op degenen die namens hen macht uitoefenen.

Voor Europa betekent dit dat democratische zelfstandigheid en strategische autonomie noodzakelijk zijn.

Voor de Verenigde Staten betekent het dat de toekomst van hun democratie mede afhankelijk is van de bereidheid van Congres, rechters, onafhankelijke media en burgers om tegenmacht te blijven uitoefenen.

Voor bedrijven betekent het dat grote economische macht onvermijdelijk maatschappelijke verantwoordelijkheid met zich meebrengt.

En voor burgers betekent het dat democratie geen vanzelfsprekend bezit is, maar een gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Misschien is dat de grootste ironie van deze week.

Donald Trump wilde de Nobelprijs voor de Vrede.

Maar vrede is geen persoonlijke onderscheiding en evenmin een overeenkomst tussen machtige leiders waarbij de rechten van anderen ondergeschikt worden gemaakt aan hun belangen.

Vrede vereist respect voor menselijke waardigheid, bescherming tegen agressie, onafhankelijke rechtspraak en instituties die het recht boven willekeurige macht plaatsen.

Een menselijke democratische rechtsstaat wordt uiteindelijk niet beoordeeld naar de macht die haar leiders kunnen uitoefenen, maar naar de grenzen die zij bereid zijn aan die macht te stellen.

De echte tegenstelling van deze tijd is daarom niet eenvoudigweg die tussen links en rechts, nationalisme en internationalisme, of overheid en markt.

Zij ligt dieper.

Het is de tegenstelling tussen een samenleving waarin macht zichzelf steeds verder concentreert en een samenleving waarin mensen gezamenlijk de voorwaarden scheppen om macht te begrenzen, fouten te herstellen en vrij en gelijkwaardig samen te leven.

Dat is de keuze waarvoor wij staan.

En dat is ook de fundamentele gedachte achter het mens- en samenlevingswordingsmodel en mijn voorstellen voor een vernieuwde democratische rechtsstaat.