Monique Kremer — Inclusieve verzorgingsstaat, migratie en de institutionele organisatie van solidariteit

Hoe kan solidariteit worden georganiseerd in een samenleving die steeds diverser, internationaler en complexer wordt?

Monique Kremer behoort tot de hedendaagse Nederlandse denkers op het gebied van de verzorgingsstaat, migratie, arbeidsmarkt, burgerschap en sociale cohesie. Als wetenschapper en voormalig lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid heeft zij zich intensief beziggehouden met de vraag hoe solidariteit en sociale bescherming kunnen worden georganiseerd in een samenleving die wordt gekenmerkt door globalisering, migratie, flexibilisering van arbeid en toenemende diversiteit. Voor een relationeel mens- en samenlevingswordingsmodel is Kremer bijzonder relevant omdat zij laat zien dat sociale verbondenheid geen vanzelfsprekend gegeven is, maar een institutionele opgave.

De kern van Kremers denken ligt in de overtuiging dat de verzorgingsstaat niet alleen een economisch of bestuurlijk systeem is, maar ook een morele en sociale infrastructuur. Sociale zekerheid, onderwijs, zorg, huisvesting en arbeidsmarktbeleid organiseren niet alleen de verdeling van middelen, maar beïnvloeden ook hoe mensen zich tot elkaar verhouden en in welke mate zij zich onderdeel voelen van een gedeelde gemeenschap.

Daarmee raakt Kremer direct aan relationele samenlevingswording. Mensen leven niet als geïsoleerde individuen naast elkaar. Zij zijn verbonden door instituties die risico’s verdelen, kansen creëren en wederzijdse afhankelijkheden organiseren. De vraag hoe solidariteit wordt vormgegeven, is daarom tegelijk een vraag naar de kwaliteit van de samenleving.

Voor het relationeel-procesmatige model vormt dit een fundamenteel inzicht. Samenlevingswording vereist instituties die niet alleen individuele vrijheid beschermen, maar ook collectieve verantwoordelijkheid mogelijk maken. Sociale cohesie ontstaat niet uitsluitend uit culturele overeenstemming, maar ook uit gedeelde instituties die burgers het gevoel geven dat zij deel uitmaken van dezelfde politieke gemeenschap.

Een belangrijk thema in Kremers werk is de relatie tussen migratie en solidariteit. In veel politieke debatten worden deze begrippen tegenover elkaar geplaatst. Volgens Kremer is de centrale vraag echter niet óf migratie en solidariteit verenigbaar zijn, maar onder welke institutionele voorwaarden dit mogelijk wordt. Diversiteit hoeft solidariteit niet noodzakelijk te ondermijnen, maar vraagt wel om actief beleid dat inclusie, participatie en wederzijdse betrokkenheid bevordert.

Voor het relationeel mens- en samenlevingswordingsmodel is dit bijzonder relevant. Een samenleving wordt niet menselijker door verschillen te ontkennen, maar door instituties te ontwikkelen die mensen met verschillende achtergronden in staat stellen samen te leven als gelijken. Samenlevingswording is daarom niet het verdwijnen van diversiteit, maar het creëren van gedeelde kaders waarin diversiteit kan worden gedragen.

Kremer benadrukt daarnaast het belang van werk en participatie. Arbeid is volgens haar niet alleen een bron van inkomen, maar ook een belangrijke vorm van maatschappelijke betrokkenheid. Toegang tot werk beïnvloedt sociale integratie, zelfrespect, sociale contacten en het gevoel ergens bij te horen.

Hiermee sluit zij aan bij de dimensies van bestaanszekerheid, ontwikkelingsruimte en gelijkwaardigheid binnen het relationeel model. Mensen kunnen zich alleen volwaardig ontwikkelen wanneer zij beschikken over reële mogelijkheden om deel te nemen aan het economische en maatschappelijke leven.

Een tweede belangrijke bijdrage betreft haar analyse van de toekomst van de verzorgingsstaat. Kremer laat zien dat traditionele vormen van sociale bescherming onder druk staan door flexibilisering van arbeid, platformeconomieën, migratie, vergrijzing en veranderende gezinsstructuren. Hierdoor ontstaat de noodzaak om solidariteit opnieuw institutioneel vorm te geven.

Voor het polycentrisch corrigeerbaar democratiemodel is dit een belangrijk inzicht. Instituties moeten niet alleen bescherming bieden, maar ook kunnen leren en zich aanpassen aan veranderende omstandigheden. Een verzorgingsstaat die niet corrigeerbaar is, loopt het risico nieuwe vormen van uitsluiting te creëren.

Kremer benadrukt daarom het belang van institutionele innovatie. Sociale bescherming moet niet uitsluitend worden ontworpen voor de standaardarbeider of het traditionele gezin, maar rekening houden met de diversiteit van hedendaagse levenslopen. Hiermee draagt zij bij aan een dynamisch begrip van rechtvaardigheid dat gevoelig is voor maatschappelijke veranderingen.

Haar werk sluit nauw aan bij denkers als Marga Klompé, Joan Tronto, Amartya Sen, Martha Nussbaum en Evelien Tonkens. Waar Klompé de institutionele basis van sociale bescherming benadrukt, Tronto zorg centraal stelt, Sen en Nussbaum ontwikkelingsmogelijkheden analyseren en Tonkens aandacht vraagt voor burgerschap en participatie, laat Kremer zien hoe solidariteit institutioneel kan worden georganiseerd in een diverse samenleving.

Tegelijk moet Kremer kritisch worden gelezen. Haar nadruk op institutionele inclusie en sociale samenhang moet worden aangevuld met analyses van mondiale economische machtsverhoudingen, geopolitieke ontwikkelingen en structurele ongelijkheid. Een relationeel model verbindt haar inzichten daarom met bredere vragen over democratie, macht en rechtvaardigheid.

Desondanks blijft haar bijdrage bijzonder waardevol. Kremer maakt zichtbaar dat solidariteit geen vanzelfsprekende emotie of culturele eigenschap is, maar een institutioneel georganiseerde praktijk. Samenlevingen blijven alleen stabiel en rechtvaardig wanneer zij mechanismen ontwikkelen die wederzijdse betrokkenheid en gedeelde verantwoordelijkheid ondersteunen.

Voor menswording betekent Kremer dat menselijke ontwikkeling afhankelijk is van toegang tot werk, sociale bescherming, erkenning en maatschappelijke participatie.

Voor samenlevingswording betekent dit dat solidariteit actief moet worden georganiseerd via instituties die verschillen overbruggen en mensen als gelijken behandelen.

Voor corrigeerbaarheid levert Kremer een fundamenteel inzicht: een samenleving moet voortdurend onderzoeken of haar instituties nog aansluiten bij de diversiteit van levenslopen, achtergronden en maatschappelijke omstandigheden. Waar groepen structureel buiten de bescherming van de gemeenschap vallen, is institutionele aanpassing noodzakelijk.

De blijvende waarde van Monique Kremer ligt in haar vermogen om verzorgingsstaat, migratie, arbeid en solidariteit met elkaar te verbinden. Zij laat zien dat sociale cohesie niet ontstaat ondanks diversiteit, maar juist kan groeien wanneer instituties erin slagen diversiteit op een rechtvaardige manier te organiseren.

Voor het relationeel mens- en samenlevingswordingsmodel vormt zij daarom een belangrijke Nederlandse denker. Haar werk maakt zichtbaar dat menswording en samenlevingswording afhankelijk zijn van instituties die niet alleen vrijheid beschermen, maar ook verbondenheid, participatie en gedeelde verantwoordelijkheid mogelijk maken.

De hedendaagse vraag luidt daarom: beschikken wij over instituties die solidariteit kunnen dragen in een diverse en veranderende samenleving — of laten wij maatschappelijke verschillen uitgroeien tot nieuwe vormen van uitsluiting, onzekerheid en wederzijds wantrouwen?

 

Raadpleeg het volledige onderzoek:

Menswording in gesprek met grote denkers

https://www.researchgate.net/publication/410488178_Menswording_in_gesprek_met_grote_denkers