Kan een belastingstelsel rechtvaardig blijven als de wereld verandert?
Historische passendheid als
voorwaarde voor fiscale rechtvaardigheid
Belastingstelsels
zijn geen tijdloze instituties. Zij ontstaan binnen een specifieke economische,
technologische en maatschappelijke context en weerspiegelen de institutionele
keuzes die in die periode rationeel en rechtvaardig werden geacht. Naarmate die
context verandert, kan echter een groeiende spanning ontstaan tussen de
oorspronkelijke functies van een belastingstelsel en de maatschappelijke
werkelijkheid waarin het moet functioneren.
Vanuit het
perspectief van mens- en samenlevingswording is fiscale rechtvaardigheid daarom
niet uitsluitend afhankelijk van de normatieve kwaliteit van
belastingmaatregelen, maar ook van hun historische en institutionele
passendheid. Een belastinggrondslag die binnen de industriële verzorgingsstaat
rechtvaardig en doelmatig was, hoeft dat niet noodzakelijkerwijs ook te zijn
binnen een digitale, mondiale en ecologisch begrensde economie.
Rechtvaardigheid vereist daarom niet alleen een juiste verdeling van lasten en
lusten, maar ook een voortdurende beoordeling van de vraag of de institutionele
architectuur nog aansluit bij de wijze waarop economische waarde wordt
gecreëerd, maatschappelijke risico's ontstaan en ecologische grenzen zich
manifesteren.
Historische
passendheid vormt daarmee geen zelfstandig normatief beginsel naast autonomie,
gelijkwaardigheid, bestaanszekerheid, participatie, ecologische duurzaamheid,
intergenerationele rechtvaardigheid en democratische corrigeerbaarheid. Zij
vormt een institutionele ontwerpvoorwaarde die bepaalt of deze normatieve
beginselen in een veranderende samenleving nog daadwerkelijk kunnen worden
gerealiseerd. Een belastingstelsel dat zich niet aanpast aan fundamentele
veranderingen in economie, technologie en ecologie verliest geleidelijk zijn
vermogen om de waarden te verwezenlijken waarvoor het oorspronkelijk is
ontworpen.
De beoordeling
van fiscale rechtvaardigheid vereist daarom een dubbele toets. Enerzijds moet
worden onderzocht of belastingmaatregelen normatief bijdragen aan vrijheid,
gelijkwaardigheid en duurzame mens- en samenlevingswording. Anderzijds moet
worden beoordeeld of de fiscale architectuur nog institutioneel passend is voor
de economische en maatschappelijke werkelijkheid van haar tijd. Juist deze
combinatie van normatieve rechtvaardigheid en institutionele passendheid vormt
het uitgangspunt voor de analyse van de verschillende belastinggrondslagen in
de volgende hoofdstukken.
De historische
ontwikkeling van de belastingmix verklaart waarom een belastingverschuiving
noodzakelijk is; de normatieve beoordeling verklaart waarom zij gerechtvaardigd
is.
Lees hier het
volledige onderzoek Fiscale rechtvaardigheid in de democratische rechtsstaat:
Reacties
Een reactie posten