Is belasting een straf op succes, of een voorwaarde voor een rechtvaardige samenleving?
Rawls:
belastingen als instrument van rechtvaardigheid
John Rawls
benadert belastingheffing niet als een geïsoleerd beleidsinstrument, maar als
onderdeel van wat hij de basisstructuur van de samenleving noemt. Daarmee doelt
hij op het geheel van fundamentele instituties dat bepaalt hoe rechten,
plichten, kansen, inkomen, vermogen en maatschappelijke posities worden
verdeeld. Tot die basisstructuur behoren onder meer de Grondwet, de
democratische instituties, het eigendomsrecht, de arbeidsmarkt, het
onderwijsstelsel, het socialezekerheidsstelsel en het belastingstelsel.
Dat uitgangspunt
is belangrijk. Voor Rawls is een belastingstelsel niet pas relevant nadat de
markt haar werk heeft gedaan. Belastingen corrigeren niet uitsluitend achteraf
een zogenaamd natuurlijke marktuitkomst. De markt zelf functioneert immers
slechts binnen juridisch en institutioneel vastgestelde regels. Eigendom,
contracten, ondernemingsvormen, faillissementsrecht, onderwijs, infrastructuur
en toegang tot kapitaal zijn allemaal institutioneel vormgegeven. Wat mensen op
de markt verdienen, hangt daarom mede af van regels en publieke voorzieningen
die collectief tot stand zijn gebracht.
Belastingheffing
maakt om die reden vanaf het begin deel uit van de inrichting van een
rechtvaardige economische orde.
1
De oorspronkelijke positie als rechtvaardigheidstoets
Rawls ontwikkelt
zijn theorie via de gedachte van de oorspronkelijke positie. Vrije en rationele
personen moeten daarin kiezen welke beginselen de fundamentele instituties van
hun samenleving behoren te beheersen. Zij bevinden zich achter een sluier van onwetendheid.
Zij weten niet welke plaats zij later in die samenleving zullen innemen. Zij
kennen hun toekomstige inkomen, vermogen, afkomst, gezondheid, talenten,
religie, sociale positie en levensbeschouwing niet.
Zij weten dus
niet of zij later zullen behoren tot:
·
een vermogende familie of een huishouden zonder
financiële reserves;
·
hoogbetaalde professionals of mensen die
afhankelijk zijn van laagbetaalde arbeid;
·
gezonde burgers of mensen met een beperking;
·
erfgenamen van ondernemingsvermogen of personen
zonder toegang tot familievermogen;
·
mensen met veelgevraagde talenten of burgers
wier vaardigheden economisch minder worden beloond.
Deze
onwetendheid dwingt de deelnemers om algemene beginselen te kiezen die voor
iedereen aanvaardbaar zijn. Niemand kan instituties ontwerpen die uitsluitend
zijn eigen latere positie bevoordelen, omdat niemand weet welke positie dat zal
zijn.
De
oorspronkelijke positie is geen historische gebeurtenis en ook geen feitelijke
volksvergadering. Zij is een normatief gedachte-experiment. Rawls gebruikt haar
om te onderzoeken welke regels mensen redelijkerwijs zouden aanvaarden wanneer
toevallige machtsverschillen, onderhandelingsposities en eigenbelang tijdelijk
buiten beschouwing worden gelaten.
Voor de
fiscaliteit betekent dit dat belastingregels niet uitsluitend mogen worden
beoordeeld vanuit het perspectief van de huidige belastingbetaler. De relevante
vraag luidt welke belastingstructuur burgers zouden kiezen wanneer zij niet
weten of zij later belasting betalen over een hoog inkomen, afhankelijk zijn
van sociale zekerheid, een grote erfenis ontvangen of juist zonder vermogen aan
hun volwassen leven beginnen.
2
De twee beginselen van rechtvaardigheid
Rawls verdedigt
twee beginselen van rechtvaardigheid. Het tweede beginsel bevat twee
onderdelen. Samen vormen zij een rangorde:
1.
gelijke fundamentele vrijheden;
2.
eerlijke gelijkheid van kansen;
3.
het verschilbeginsel.
Deze volgorde is
niet toevallig. De fundamentele vrijheden hebben voorrang boven economische
voordelen. Ook eerlijke kansengelijkheid mag niet zonder meer worden opgeofferd
voor een hoger nationaal inkomen. Rawls verzet zich daarmee tegen een zuiver
utilitaristische benadering waarin een vergroting van de totale welvaart
voldoende kan zijn om ernstige achterstelling van bepaalde groepen te
rechtvaardigen.
3
Het vrijheidsbeginsel
Het eerste
beginsel bepaalt dat iedere burger recht heeft op een volledig en gelijk
stelsel van fundamentele vrijheden, voor zover dat stelsel verenigbaar is met
dezelfde vrijheden voor anderen. Het gaat onder meer om politieke vrijheden,
vrijheid van meningsuiting, gewetensvrijheid, vrijheid van vereniging,
persoonlijke vrijheid, lichamelijke integriteit en bescherming door de
rechtsstaat.
Belastingen
kunnen deze vrijheden ondersteunen, maar ook onder druk zetten.
Zij ondersteunen
de vrijheid wanneer zij middelen verschaffen voor instituties zonder welke
vrijheid slechts formeel zou bestaan. Vrijheid van meningsuiting heeft weinig
praktische betekenis zonder toegang tot onderwijs en informatie.
Rechtsbescherming blijft ongelijk wanneer alleen vermogende burgers effectieve
juridische bijstand kunnen betalen. Politieke gelijkheid raakt uitgehold
wanneer economische macht zich rechtstreeks vertaalt in onevenredige politieke
invloed.
Belastingen
kunnen dus nodig zijn om de eerlijke waarde van politieke vrijheden te
beschermen. Rawls vindt niet alleen belangrijk dat iedereen formeel stemrecht
heeft. Burgers moeten ook redelijk vergelijkbare mogelijkheden hebben om het
politieke proces te beïnvloeden. Een samenleving waarin grote vermogens via
media-eigendom, politieke financiering, lobby en economische druk de publieke
besluitvorming domineren, voldoet volgens deze logica niet volledig aan het
vrijheidsbeginsel.
Tegelijkertijd
begrenst het vrijheidsbeginsel de belastingmacht. Belastingen mogen niet
willekeurig zijn, bepaalde levensbeschouwingen discrimineren of burgers
afhankelijk maken van de gunst van de overheid. Zij moeten berusten op
algemene, kenbare en voorspelbare regels. Een rechtvaardig belastingstelsel
vereist daarom:
·
wettelijke grondslagen;
·
gelijke toepassing;
·
rechtszekerheid;
·
effectieve rechtsbescherming;
·
bescherming tegen willekeur;
·
voldoende transparantie en begrijpelijkheid.
Rawls verdedigt
echter geen absoluut eigendomsrecht op iedere vorm van vermogen. Persoonlijke
eigendom die nodig is voor zelfstandigheid en een eigen levenssfeer behoort tot
de fundamentele vrijheden. Maar een onbeperkt recht op grote productieve
vermogens, dominante ondernemingsmacht of onbelemmerde intergenerationele
vermogensoverdracht behoort niet tot de onaantastbare basisvrijheden.
Daarom is
belastingheffing op hoge inkomens, grote vermogens en erfenissen niet reeds
onrechtvaardig omdat zij eigendom raakt. De relevante vraag is of de
eigendomsorde als geheel vrije en gelijkwaardige burgers ondersteunt.
4
Eerlijke gelijkheid van kansen
Het tweede
beginsel verlangt allereerst dat maatschappelijke functies en posities voor
iedereen toegankelijk zijn onder voorwaarden van eerlijke gelijkheid van
kansen.
Dat gaat
aanzienlijk verder dan formele non-discriminatie.
Formele
kansengelijkheid houdt in dat niemand juridisch van een opleiding of beroep mag
worden uitgesloten op grond van afkomst, geslacht, religie of sociale klasse.
Eerlijke kansengelijkheid vereist daarnaast dat personen met vergelijkbare
talenten en inzet ook werkelijk vergelijkbare vooruitzichten hebben, ongeacht
het gezin waarin zij zijn geboren.
Juist op dit
punt krijgt belastingheffing een centrale betekenis. Zonder fiscale
financiering van goed onderwijs, gezondheidszorg, kinderopvang, huisvesting en
bestaanszekerheid kunnen verschillen in ouderlijk vermogen zich gemakkelijk
vertalen in verschillen in ontwikkelingskansen.
Een kind uit een
vermogend gezin beschikt vaak over voordelen die zich gedurende de levensloop
opstapelen:
·
een stabiele woonomgeving;
·
betere toegang tot onderwijs en bijles;
·
financiële ondersteuning tijdens de studie;
·
hulp bij de aankoop van een woning;
·
toegang tot netwerken;
·
ruimte om stage te lopen of ondernemingsrisico’s
te nemen;
·
bescherming tegen schulden en inkomensverlies.
Een kind zonder
deze middelen kan over vergelijkbare talenten beschikken, maar veel minder
mogelijkheden hebben om die talenten te ontwikkelen. In zo’n situatie bestaat
formele toegang, maar geen eerlijke kansengelijkheid.
Een Rawlsiaans
belastingstelsel moet daarom niet uitsluitend inkomensverschillen achteraf
verkleinen. Het moet voorkomen dat economische en sociale posities over
generaties worden vastgezet. Dat geeft een sterke rechtvaardiging voor:
·
progressieve belastingheffing;
·
publieke investeringen in onderwijs en zorg;
·
ondersteuning van kinderen en gezinnen;
·
beperking van grote erfelijke
vermogensoverdrachten;
·
brede toegang tot vermogen en
ondernemingsmogelijkheden.
De erfbelasting
krijgt binnen dit kader een bijzondere betekenis. Rawls verzet zich niet tegen
iedere erfenis. Persoonlijke bezittingen, bescheiden vermogensoverdrachten en
ondersteuning binnen families kunnen bijdragen aan autonomie en continuïteit.
Grote erfenissen zijn echter problematisch wanneer zij leiden tot een duurzame
concentratie van maatschappelijke kansen en economische macht.
De morele
relevantie ligt daarbij niet primair in het feit dat de erflater zijn vermogen
reeds heeft belast. De centrale vraag is wat de ontvanger zonder eigen
prestatie verkrijgt en welke gevolgen dat heeft voor eerlijke kansengelijkheid.
Een omvangrijke erfenis kan een individu toegang geven tot woningen,
ondernemingen, rendementen en invloed waarvoor anderen tientallen jaren arbeid
moeten verrichten of waartoe zij nooit toegang krijgen.
Een progressieve
erfbelasting kan daarom volgens Rawls worden gerechtvaardigd als middel om te
voorkomen dat de sociale uitgangspositie in overwegende mate door geboorte
wordt bepaald.
5
Het verschilbeginsel
Het tweede
onderdeel van Rawls’ tweede beginsel is het verschilbeginsel. Sociale en
economische ongelijkheden zijn alleen gerechtvaardigd wanneer zij verbonden
zijn aan functies die onder eerlijke kansengelijkheid toegankelijk zijn en
wanneer zij tot het grootste voordeel strekken van de minst bevoordeelde
burgers.
Het
verschilbeginsel verlangt niet dat iedereen hetzelfde inkomen of vermogen
heeft. Rawls erkent dat inkomensverschillen soms functioneel kunnen zijn. Een
hoger inkomen kan mensen stimuleren om langdurige opleidingen te volgen,
bijzondere verantwoordelijkheden te dragen, ondernemingsrisico’s te nemen of
productieve innovaties te ontwikkelen.
Maar het bestaan
van zulke prikkels is niet genoeg. De resulterende ongelijkheid moet ook de
positie van de minst bevoordeelden verbeteren.
Een eenvoudig
voorbeeld verduidelijkt dit. Stel dat twee belastingstelsels mogelijk zijn:
·
Stelsel A kent geringe inkomensverschillen, maar
levert de minst bevoordeelden een besteedbaar inkomen van 25.000 euro en
beperkte publieke voorzieningen op.
·
Stelsel B kent grotere inkomensverschillen, maar
financiert door een grotere economie en effectieve belastingheffing een inkomen
en voorzieningenniveau dat de minst bevoordeelden een reële levensstandaard van
32.000 euro biedt.
Dan kan stelsel
B volgens het verschilbeginsel rechtvaardiger zijn, ondanks de grotere
ongelijkheid. De minst bevoordeelden zijn er immers beter aan toe.
Maar dezelfde
redenering werkt ook omgekeerd. Wanneer belastingverlaging voor hoge inkomens
of vermogens vooral de positie van de top verbetert, zonder aantoonbare
voordelen voor de onderkant, bestaat geen Rawlsiaanse rechtvaardiging. Een
beroep op mogelijke groei of investeringen is dan onvoldoende. Het voordeel
voor de minst bevoordeelden moet aannemelijk en structureel zijn.
Het
verschilbeginsel verplicht daarom tot een kritische beoordeling van zogenoemde
doorsijpelargumenten. Niet iedere maatregel die ondernemingen, hoge inkomens of
vermogens bevoordeelt, komt uiteindelijk vanzelf bij lagere inkomens terecht.
De relatie tussen fiscale prikkel, investering, productiviteit, werkgelegenheid
en verbetering van de onderkant moet empirisch worden onderbouwd.
Dat betekent dat
fiscale rechtvaardigheid bij Rawls zowel normatief als institutioneel is. Een
maatregel is niet rechtvaardig omdat zij in abstracto groei kan bevorderen,
maar omdat zij binnen de feitelijke institutionele context de minst
bevoordeelden duurzaam vooruithelpt.
6
Rawls' begrip van de minst bevoordeelden
Een belangrijk
misverstand in de interpretatie van Rawls' theorie is dat de minst
bevoordeelden eenvoudigweg zouden samenvallen met de personen die op een
bepaald moment over het laagste inkomen beschikken. Rawls hanteert echter een
aanzienlijk bredere benadering. De positie van burgers wordt niet uitsluitend
bepaald door hun actuele financiële middelen, maar door hun toegang tot de
primaire sociale goederen (primary social goods): de algemene middelen
waarvan redelijkerwijs mag worden aangenomen dat iedere rationele burger deze
nodig heeft om uiteenlopende levensplannen te kunnen ontwikkelen en als vrij en
gelijkwaardig lid van de samenleving te kunnen functioneren.
Primaire sociale
goederen vertegenwoordigen geen specifieke levensdoelen, maar vormen de
institutionele voorwaarden waarover burgers moeten kunnen beschikken, ongeacht
hun persoonlijke overtuigingen of voorkeuren. Juist omdat mensen verschillende
opvattingen hebben over wat een goed leven inhoudt, moet een rechtvaardige
samenleving zorgen voor een eerlijke verdeling van de middelen die iedereen in
staat stellen zijn of haar eigen levensproject na te streven.
Tot deze
primaire sociale goederen rekent Rawls onder meer fundamentele rechten en
vrijheden, die burgers beschermen tegen willekeur en hen in staat stellen als
vrije personen aan de samenleving deel te nemen. Daarnaast behoren eerlijke
kansen tot deze primaire goederen. Formele gelijkheid is volgens Rawls
onvoldoende wanneer maatschappelijke kansen in werkelijkheid sterk worden
bepaald door afkomst, vermogen of sociale positie. Verder noemt hij inkomen en
vermogen, omdat deze mensen de feitelijke mogelijkheid geven hun plannen te
verwezenlijken en economische onafhankelijkheid te verwerven. Ook de sociale
bases van zelfrespect nemen een centrale plaats in. Burgers moeten erop kunnen
vertrouwen dat zij als gelijkwaardige leden van de samenleving worden erkend en
dat instituties hun waardigheid respecteren. Ten slotte zijn ook de toegang tot
maatschappelijke functies en posities en de mogelijkheid om daaraan
daadwerkelijk deel te nemen essentieel voor een rechtvaardige basisstructuur.
Deze brede
invulling van de positie van de minst bevoordeelden heeft belangrijke gevolgen
voor de beoordeling van belastingstelsels. Fiscale rechtvaardigheid kan niet
worden gereduceerd tot de vraag hoeveel netto-inkomen burgers na belasting
overhouden. Belastingen beïnvloeden immers veel meer dan uitsluitend de
inkomensverdeling. Zij bepalen tevens de omvang en kwaliteit van de publieke
voorzieningen waarvan burgers afhankelijk zijn om hun rechten en vrijheden
daadwerkelijk te kunnen benutten.
Een
belastingmaatregel kan bijvoorbeeld leiden tot een hoger besteedbaar inkomen,
maar tegelijkertijd gepaard gaan met bezuinigingen op onderwijs,
gezondheidszorg, sociale rechtsbijstand of volkshuisvesting. In dat geval neemt
de feitelijke vrijheid van burgers mogelijk af, ondanks een hogere koopkracht.
Omgekeerd kan een belastingverhoging het beschikbare inkomen enigszins
verminderen, terwijl de opbrengsten worden ingezet voor kwalitatief beter
onderwijs, toegankelijke gezondheidszorg, betaalbare huisvesting of een goed
functionerende rechtsstaat. Hoewel het netto-inkomen dan lager uitvalt, kunnen
de feitelijke ontwikkelingsmogelijkheden van burgers juist aanzienlijk
toenemen.
Vanuit Rawls'
perspectief dient de beoordeling van belastingmaatregelen daarom plaats te
vinden binnen de bredere institutionele context waarin burgers hun leven
vormgeven. Niet alleen de particuliere inkomenspositie is relevant, maar ook de
wijze waarop belastingopbrengsten bijdragen aan de beschikbaarheid van primaire
sociale goederen. Belastingen zijn daarmee niet uitsluitend een instrument van
inkomensherverdeling, maar tevens een middel om de institutionele voorwaarden
voor vrijheid en gelijkwaardigheid in stand te houden.
Daaruit volgt
dat de beoordeling van een belastingstelsel niet kan worden beperkt tot
koopkrachtplaatjes of veranderingen in het besteedbare inkomen. Evenzeer moet
worden onderzocht in hoeverre het stelsel bijdraagt aan de feitelijke
mogelijkheden waarover burgers beschikken om hun leven zelfstandig vorm te
geven. Daarbij zijn onder meer de zekerheid van huisvesting, de toegang tot
kwalitatief goede gezondheidszorg en onderwijs, het risico op problematische
schulden, de mogelijkheden tot maatschappelijke en economische participatie, de
toegang tot effectieve rechtsbescherming en politieke invloed en het vermogen
om financiële of persoonlijke tegenslagen op te vangen van wezenlijk belang.
Deze factoren bepalen gezamenlijk in welke mate burgers daadwerkelijk in staat
zijn hun fundamentele vrijheden uit te oefenen en hun levensplannen te
realiseren.
Deze benadering
sluit nauw aan bij het mens- en samenlevingswordingsperspectief dat in dit boek
wordt ontwikkeld. Ook daarin wordt de kwaliteit van instituties niet
uitsluitend beoordeeld aan de hand van inkomensniveaus of economische groei,
maar aan de hand van de voorwaarden die zij scheppen voor autonomie,
gelijkwaardigheid, bestaanszekerheid en maatschappelijke participatie. Rawls'
theorie ondersteunt daarmee de gedachte dat fiscale rechtvaardigheid niet
uitsluitend betrekking heeft op de verdeling van geld, maar op de verdeling van
de institutionele voorwaarden waaronder mensen zich als vrije,
verantwoordelijke en gelijkwaardige burgers kunnen ontwikkelen.
Juist hierin
onderscheidt Rawls zich van opvattingen die rechtvaardigheid reduceren tot
eenvoudige inkomensnivellering. Zijn verschilbeginsel verlangt niet dat alle
inkomensverschillen verdwijnen, maar dat de inrichting van de basisstructuur
zodanig is dat de positie van de minst bevoordeelden – bezien in termen van hun
totale toegang tot primaire sociale goederen – duurzaam wordt verbeterd. Een
rechtvaardig belastingstelsel wordt daarom uiteindelijk niet beoordeeld op de
vraag hoeveel inkomen het herverdeelt, maar op de mate waarin het bijdraagt aan
een samenleving waarin iedere burger daadwerkelijk beschikt over de middelen en
mogelijkheden om als vrij en gelijkwaardig persoon aan het maatschappelijke
leven deel te nemen.
7
Rawls, de eigendomsdemocratie en de predistributieve functie van belastingen
John Rawls wordt
regelmatig geïnterpreteerd als een verdediger van de klassieke
verzorgingsstaat, waarin de markt grotendeels vrij haar werk doet en de
overheid de daaruit voortvloeiende ongelijkheden achteraf corrigeert via
progressieve belastingen, sociale zekerheid en inkomensoverdrachten. Deze
interpretatie doet echter onvoldoende recht aan de ontwikkeling van zijn
denken. In zijn latere werk, met name Justice as Fairness: A Restatement,
maakt Rawls duidelijk dat hij het welvaartsstaatkapitalisme (welfare-state
capitalism) niet beschouwt als een institutioneel model dat volledig
verenigbaar is met zijn theorie van rechtvaardigheid.
Volgens Rawls
kan een klassieke verzorgingsstaat er weliswaar in slagen extreme armoede te
verminderen en een sociaal vangnet te bieden, maar laat zij de onderliggende
verdeling van economische macht grotendeels ongemoeid. De concentratie van
productief vermogen, kapitaal, ondernemingen en investeringsmogelijkheden
blijft bestaan, terwijl sociale uitkeringen en inkomensoverdrachten slechts de
gevolgen van deze concentratie gedeeltelijk verzachten. De minst bevoordeelden
ontvangen compensatie, maar blijven in belangrijke mate afhankelijk van
economische structuren waarop zij zelf nauwelijks invloed kunnen uitoefenen. De
verzorgingsstaat corrigeert aldus de uitkomsten van de markt, zonder de
institutionele voorwaarden die deze uitkomsten voortbrengen wezenlijk te
veranderen.
Rawls acht deze
benadering uiteindelijk ontoereikend. Een samenleving waarin een relatief
kleine groep duurzaam beschikt over het grootste deel van het productieve
vermogen, terwijl de meerderheid voornamelijk afhankelijk is van looninkomen en
sociale voorzieningen, voldoet volgens hem niet aan het ideaal van vrije en
gelijkwaardige burgers. Niet alleen inkomensverschillen, maar ook de
concentratie van economische macht vormt immers een bedreiging voor eerlijke
kansengelijkheid, politieke gelijkheid en de onafhankelijkheid van burgers.
Om die reden
ontwikkelt Rawls het alternatief van de property-owning democracy, doorgaans
vertaald als de eigendomsdemocratie. De kern van dit model is niet dat de staat
voortdurend inkomensverschillen corrigeert, maar dat de economische structuur
zodanig wordt ingericht dat productieve middelen van meet af aan breed over de
bevolking worden verspreid. Eigendom wordt daarmee niet afgeschaft, maar juist
gedemocratiseerd. Het uitgangspunt is dat burgers niet uitsluitend beschikken
over politieke rechten, maar ook over voldoende economische middelen om
daadwerkelijk zelfstandig en onafhankelijk aan het maatschappelijke leven deel
te nemen.
Binnen een
eigendomsdemocratie gaat het daarom niet uitsluitend om de verdeling van
inkomen, maar vooral om de spreiding van kapitaal, ondernemingsvermogen,
kennis, vaardigheden en toegang tot economische kansen. Onderwijs, vermogen en
productieve activa mogen niet structureel worden geconcentreerd binnen een
beperkte groep families of economische elites, omdat daardoor zowel economische
als politieke machtsconcentratie ontstaat. Een rechtvaardige samenleving stelt
burgers juist in staat om op basis van eigen capaciteiten en inspanningen hun
positie op te bouwen, zonder dat hun levensmogelijkheden in overwegende mate
worden bepaald door de vermogenspositie van hun ouders.
Deze
verschuiving van perspectief heeft belangrijke gevolgen voor de functie van
belastingheffing. Belastingen krijgen binnen een eigendomsdemocratie niet
uitsluitend een redistributieve, maar vooral een predistributieve functie.
Redistributie corrigeert de verdeling van inkomen nadat de markt haar werk
heeft gedaan. Predistributie richt zich daarentegen op de institutionele
inrichting van de economie vóórdat marktuitkomsten ontstaan. Het doel is te
voorkomen dat economische macht zich zodanig concentreert dat latere
herverdeling steeds omvangrijker en tegelijkertijd steeds minder effectief
wordt.
Belastingheffing
dient vanuit dit perspectief niet alleen inkomensverschillen te verzachten,
maar vooral de structurele accumulatie van economische macht te begrenzen. Zij
vormt daarmee een instrument om de economische basis van democratische
gelijkwaardigheid te beschermen. Niet de voortdurende compensatie van
achterstanden staat centraal, maar het creëren van een economische structuur
waarin burgers over voldoende eigen middelen beschikken om als zelfstandige en
gelijkwaardige deelnemers aan de samenleving op te treden.
Een dergelijke
predistributieve benadering kan op uiteenlopende manieren gestalte krijgen. Een
eerste element vormt een progressieve belasting op omvangrijke
vermogensoverdrachten. Grote nalatenschappen versterken de invloed van afkomst
op maatschappelijke kansen en dragen bij aan de reproductie van economische
macht over opeenvolgende generaties. Een progressieve erfbelasting beperkt deze
dynamiek zonder normale familiale ondersteuning onmogelijk te maken.
Daarmee hangt de
beperking van dynastieke vermogensvorming nauw samen. Het doel daarvan is niet
het voorkomen van vermogensvorming als zodanig, maar het voorkomen dat
economische machtsposities zich gedurende generaties vrijwel onaangetast kunnen
voortzetten. Een samenleving waarin economische kansen in toenemende mate
afhangen van familievermogen, verliest geleidelijk haar karakter van een
samenleving van vrije en gelijkwaardige burgers.
Een derde
element betreft een brede toegang tot kwalitatief hoogwaardig onderwijs,
kennis, vaardigheden en startkapitaal. Wanneer burgers beschikken over goede
onderwijsvoorzieningen, mogelijkheden tot ondernemerschap en toegang tot
financiering, worden economische kansen minder afhankelijk van afkomst.
Onderwijs vormt vanuit Rawls' perspectief dan ook geen louter sociaal beleid,
maar een fundamenteel onderdeel van de rechtvaardige basisstructuur.
Ook de
bevordering van woningbezit kan bijdragen aan een bredere spreiding van
vermogen, mits dit niet leidt tot nieuwe vormen van ongelijkheid. Fiscale
stimulering behoort daarom niet primair prijsopdrijvende effecten of
vermogenswinsten van bestaande eigenaren te versterken, maar de toegang tot
betaalbare huisvesting voor nieuwe generaties te verbeteren.
Daarnaast kunnen
pensioenopbouw en collectieve vermogensvorming bijdragen aan een bredere
spreiding van kapitaal. Pensioenfondsen laten zien dat grote vermogens ook
collectief kunnen worden opgebouwd en beheerd ten behoeve van brede groepen
burgers. Hierdoor wordt economische zekerheid niet uitsluitend afhankelijk van
individueel geërfd vermogen.
Een
eigendomsdemocratie vraagt tevens aandacht voor werknemersparticipatie en
gedeeld ondernemingsvermogen. Werknemers kunnen niet alleen deelnemen aan de
arbeidsmarkt als aanbieders van arbeid, maar ook mede delen in de opbrengsten
van ondernemingen via aandelenregelingen, winstdeling of andere vormen van
gedeeld eigendom. Daarmee wordt de scheiding tussen kapitaal en arbeid
gedeeltelijk doorbroken en ontstaat een bredere spreiding van economische
zeggenschap.
Ten slotte
vereist een eigendomsdemocratie een actief beleid ter bestrijding van
monopolievorming en economische machtsconcentratie. Wanneer markten worden
gedomineerd door enkele grote ondernemingen of vermogensbezitters, neemt niet
alleen de economische ongelijkheid toe, maar ook de mogelijkheid om politieke
besluitvorming, media en publieke opinie te beïnvloeden. Mededingingsbeleid
vormt daarom een noodzakelijke aanvulling op belastingheffing binnen een
rechtvaardige institutionele orde.
Vanuit het mens-
en samenlevingswordingsperspectief sluit Rawls' eigendomsdemocratie nauw aan
bij de gedachte dat instituties niet uitsluitend achteraf ongelijkheden moeten
compenseren, maar vooral de voorwaarden moeten scheppen waaronder mensen zich
zelfstandig kunnen ontwikkelen. Belastingen zijn in dat perspectief geen
instrument om succes te bestraffen, maar een middel om de economische
voorwaarden voor autonomie, gelijkwaardigheid en maatschappelijke participatie
te waarborgen. Zij dragen ertoe bij dat burgers niet structureel afhankelijk
worden van de willekeur van werkgevers, schuldeisers, verhuurders,
monopolistische ondernemingen of vermogende familieleden.
Het
uiteindelijke doel van fiscale rechtvaardigheid is daarom niet dat vermogenden
na belasting eenvoudigweg iets minder rijk zijn en mensen met lage inkomens
iets minder arm. Het doel is een economische en institutionele structuur waarin
burgers beschikken over voldoende middelen, kansen en economische
zelfstandigheid om als vrije en gelijkwaardige deelnemers aan de samenleving te
kunnen functioneren. Juist in die verschuiving van compensatie achteraf naar
institutionele spreiding van economische macht vooraf ligt de blijvende
betekenis van Rawls' eigendomsdemocratie voor de inrichting van een
rechtvaardig belastingstelsel.
8
Inkomstenbelasting, consumptiebelasting, milieuheffingen en vermogensoverdracht
Rawls biedt geen
volledig uitgewerkt fiscaal programma. Hij formuleert primair normatieve
beginselen waaraan de institutionele inrichting van een samenleving moet
voldoen. Binnen dat kader laat hij ruimte voor verschillende belastingvormen,
zolang deze bijdragen aan een rechtvaardige basisstructuur. In verschillende
passages toont hij zich relatief ontvankelijk voor proportionele consumptie- of
uitgavenbelastingen, mits deze deel uitmaken van een belastingstelsel dat de
lasten uiteindelijk eerlijk verdeelt en de fundamentele voorwaarden van
vrijheid, kansengelijkheid en het verschilbeginsel waarborgt.
Deze passages
zijn soms gebruikt om te betogen dat Rawls geen voorstander zou zijn van een
sterk progressieve inkomstenbelasting. Die conclusie gaat echter te ver. Rawls
schrijft geen specifieke belastingtarieven voor; hij beoordeelt belastingen
instrumenteel. De vraag is steeds welke belastingmix binnen een concrete
institutionele context het beste bijdraagt aan een rechtvaardige samenleving.
Wanneer een progressieve inkomstenbelasting noodzakelijk is om de eerlijke
waarde van politieke vrijheden, gelijke kansen of de positie van de minst
bevoordeelden te beschermen, is zij vanuit Rawls volledig verdedigbaar.
Opvallend is dat
Rawls relatief veel aandacht besteedt aan belastingen die de intergenerationele
concentratie van vermogen beperken. Belastingen op schenkingen en
nalatenschappen grijpen immers direct in op de overdracht van economische macht
tussen generaties. Zij corrigeren niet zozeer verschillen die voortkomen uit
eigen inspanning of ondernemerschap, maar beperken het ontstaan van structurele
maatschappelijke privileges die uitsluitend op geboorte berusten. Vanuit het
perspectief van eerlijke kansengelijkheid kunnen dergelijke belastingen daarom
belangrijker zijn dan zeer hoge tarieven op alle lopende arbeidsinkomens.
Hoewel Rawls
nauwelijks expliciet schrijft over milieubelastingen, laat zijn theorie zich
ook daarop toepassen. Een rechtvaardige samenleving mag individuele vrijheid
slechts toestaan voor zover deze verenigbaar is met een gelijke vrijheid van
anderen. Wie door vervuiling, uitstoot of uitputting van natuurlijke
hulpbronnen schade veroorzaakt aan de gezondheid, veiligheid of
ontwikkelingsmogelijkheden van anderen, beperkt feitelijk hun vrijheid.
Milieuvervuiling is daarmee niet uitsluitend een economisch externaliteitsprobleem,
maar ook een rechtvaardigheidsprobleem. Belastingen op CO₂-uitstoot,
vervuilende productieprocessen, grondstoffengebruik of andere milieubelastende
activiteiten kunnen daarom worden opgevat als een institutioneel middel om de
maatschappelijke kosten van vervuiling zichtbaar te maken en te voorkomen dat
deze worden afgewenteld op andere burgers of toekomstige generaties.
Vanuit Rawls
bezien zijn dergelijke belastingen gerechtvaardigd wanneer zij bijdragen aan
het beschermen van de basisstructuur waarbinnen burgers als vrije en gelijke
personen kunnen samenleven. Zij corrigeren niet alleen marktfalen, maar
beschermen ook de voorwaarden waaronder fundamentele vrijheden daadwerkelijk
kunnen worden uitgeoefend. Een gezonde leefomgeving, een stabiel klimaat en
toegang tot natuurlijke hulpbronnen vormen immers mede de materiële voorwaarden
voor menselijke ontwikkeling. Hoewel Rawls zelf duurzaamheid slechts beperkt
uitwerkt, sluit dit aan bij zijn beginsel van rechtvaardigheid tussen
generaties (just savings principle), dat iedere generatie verplicht
voldoende institutioneel, economisch en ecologisch kapitaal door te geven aan
volgende generaties.
Een Rawlsiaanse
fiscale structuur zou daarom waarschijnlijk onderscheid maken tussen
verschillende bronnen van inkomen, vermogen én maatschappelijke belasting:
·
inkomen uit eigen arbeid;
·
rendement dat voortvloeit uit ondernemerschap en
productieve investeringen;
·
economische renten en monopoliewinsten;
·
passieve vermogensgroei;
·
geërfd vermogen;
·
bescheiden familiale vermogensoverdrachten;
·
zeer grote dynastieke vermogensoverdrachten;
·
milieubelastende activiteiten en het gebruik van
schaarse natuurlijke hulpbronnen.
Niet iedere euro
heeft vanuit rechtvaardigheidsperspectief dezelfde oorsprong en niet iedere
economische activiteit legt dezelfde maatschappelijke lasten op. Inkomen dat
voortvloeit uit productieve arbeid of innovatief ondernemerschap verschilt
normatief van inkomen dat ontstaat door marktmacht, speculatieve
waardestijgingen, geërfde privileges of het afwentelen van milieuschade op de
samenleving. Evenmin zijn alle belastingen gelijkwaardig. Een belasting op
arbeid kan participatie ontmoedigen, terwijl een belasting op vervuiling juist
gedrag corrigeert dat maatschappelijke kosten veroorzaakt. Vanuit een
Rawlsiaans perspectief verdient daarom een belastingverschuiving van arbeid
naar grote vermogens, nalatenschappen, economische renten en milieubelastende activiteiten
serieuze overweging. Een dergelijke belastingmix sluit beter aan bij het
streven naar gelijke kansen, bescherming van de minst bevoordeelden en het
behoud van de institutionele voorwaarden waaronder zowel huidige als
toekomstige generaties zich vrij en gelijkwaardig kunnen ontwikkelen.
Deze benadering
sluit bovendien nauw aan bij het mens- en samenlevingswordingsmodel.
Belastingen dienen daarin niet uitsluitend om overheidsuitgaven te financieren
of inkomens te herverdelen, maar om de institutionele voorwaarden voor
menswording te versterken. Dat betekent dat niet alleen economische
ongelijkheid, maar ook ecologische schade moet worden gecorrigeerd. Belastingen
behoren daarom activiteiten zwaarder te belasten naarmate zij meer
maatschappelijke of ecologische kosten veroorzaken, en activiteiten lichter te
belasten naarmate zij bijdragen aan menselijke ontwikkeling, maatschappelijke
participatie en duurzame welvaart. Daarmee verschuift de fiscale logica van het
belasten van wat we meer willen – arbeid, ondernemerschap en innovatie – naar het
belasten van wat we juist willen beperken: buitensporige vermogensconcentratie,
onverdiende economische renten en milieuschade. Dat is niet alleen economisch
efficiënter, maar ook normatief beter verenigbaar met een democratische
rechtsstaat die vrijheid, gelijkwaardigheid, duurzaamheid en corrigeerbaarheid
centraal stelt.
9
Rawls over succes, ongelijkheid en de legitimiteit van belastingheffing
Een hardnekkig
misverstand in het publieke debat is dat progressieve belastingheffing volgens
John Rawls primair zou zijn gericht op het bestraffen van rijkdom of economisch
succes. Vanuit deze interpretatie wordt zijn theorie soms voorgesteld als een
pleidooi voor voortdurende nivellering, waarbij iedere substantiële vermogens-
of inkomensongelijkheid op zichzelf als onrechtvaardig zou worden beschouwd.
Een zorgvuldige lezing van Rawls laat echter zien dat deze interpretatie zijn
theorie wezenlijk tekortdoet.
Rawls vertrekt
namelijk niet vanuit afgunst, gelijkheidsdenken als doel op zichzelf of een
principieel wantrouwen jegens economische verschillen. Zijn uitgangspunt is
evenmin dat alle burgers uiteindelijk over hetzelfde inkomen of vermogen zouden
moeten beschikken. Integendeel, Rawls erkent uitdrukkelijk dat ongelijkheden
noodzakelijk en zelfs wenselijk kunnen zijn wanneer zij bijdragen aan een beter
functionerende samenleving. Economische prikkels kunnen innovatie stimuleren,
ondernemerschap bevorderen, investeringen aantrekkelijk maken en leiden tot
hogere productiviteit. Dergelijke verschillen zijn niet problematisch zolang
zij voortkomen uit een rechtvaardige institutionele orde en uiteindelijk
bijdragen aan het welzijn van alle burgers.
De centrale
vraag van Rawls luidt daarom niet hoe groot inkomens- of vermogensverschillen
mogen zijn, maar onder welke institutionele voorwaarden dergelijke verschillen
rechtvaardig kunnen worden geacht. Zijn theorie beoordeelt economische
ongelijkheid steeds in relatie tot de kwaliteit van de basisstructuur van de
samenleving. Ongelijkheden zijn slechts legitiem wanneer zij ontstaan binnen
instituties die vrije en gelijkwaardige burgers, geplaatst achter de sluier van
onwetendheid, redelijkerwijs zouden kunnen aanvaarden.
Dat betekent
allereerst dat hoge inkomens en grote vermogens gerechtvaardigd kunnen zijn
wanneer zij voortkomen uit een stelsel waarin eerlijke kansengelijkheid
daadwerkelijk is gewaarborgd. Economisch succes behoort in een rechtvaardige
samenleving niet in overwegende mate afhankelijk te zijn van afkomst,
familievermogen, sociale netwerken of andere omstandigheden waarop individuen
zelf geen invloed hebben. Wanneer burgers onder vergelijkbare voorwaarden
toegang hebben tot onderwijs, ondernemerschap, arbeid en maatschappelijke
functies, kunnen verschillen in uitkomsten een legitieme weerspiegeling zijn
van uiteenlopende talenten, keuzes en inspanningen.
Daarnaast
verlangt Rawls dat economische voordelen verbonden zijn aan reële
maatschappelijke bijdragen. Hogere beloningen kunnen gerechtvaardigd zijn
wanneer zij samenhangen met activiteiten die daadwerkelijk bijdragen aan
innovatie, productiviteit, werkgelegenheid, dienstverlening of andere vormen
van maatschappelijke waardecreatie. De legitimiteit van economische verschillen
berust daarmee niet uitsluitend op marktuitkomsten, maar ook op de
maatschappelijke functie die deze verschillen vervullen binnen een
rechtvaardige institutionele orde.
Een derde
voorwaarde is dat economische rijkdom niet uitgroeit tot politieke dominantie.
Rawls hecht groot belang aan de politieke gelijkheid van burgers. Wanneer grote
vermogens leiden tot onevenredige invloed op verkiezingen, media, wetgeving of
publieke besluitvorming, wordt de democratische gelijkwaardigheid aangetast.
Economische macht mag daarom niet zodanig geconcentreerd raken dat zij de
politieke vrijheid van anderen feitelijk beperkt. Juist daarom kent Rawls een
centrale plaats toe aan de spreiding van productief vermogen binnen de
eigendomsdemocratie.
Bovendien moeten
economische ongelijkheden voldoen aan het verschilbeginsel. Hogere inkomens en
vermogens zijn slechts gerechtvaardigd wanneer zij uiteindelijk ook de positie
van de minst bevoordeelden verbeteren. Dit betekent niet dat iedere welvaartsstijging
onmiddellijk gelijk verdeeld moet worden, maar wel dat de institutionele
inrichting van de economie zodanig is dat de voordelen van economische groei
uiteindelijk ten goede komen aan de gehele samenleving en niet uitsluitend aan
degenen die reeds over de meeste middelen beschikken.
Ten slotte
benadrukt Rawls dat economische verschillen de maatschappelijke
corrigeerbaarheid niet mogen blokkeren. Een democratische samenleving moet
steeds in staat blijven haar instituties aan te passen wanneer maatschappelijke
omstandigheden veranderen of wanneer bestaande ongelijkheden onaanvaardbare
vormen aannemen. Wanneer economische macht zich zodanig concentreert dat zij
democratische besluitvorming, wetgeving of publieke discussie structureel kan
beïnvloeden, verliest de samenleving het vermogen zichzelf te corrigeren.
Vanuit het mens- en samenlevingswordingsperspectief vormt juist deze
corrigeerbaarheid een essentieel kenmerk van een rechtvaardige democratische
rechtsstaat.
Daartegenover
staan vormen van vermogensvorming die hun rechtvaardiging juist verliezen. Dat
geldt in de eerste plaats voor rijkdom die hoofdzakelijk voortvloeit uit
erfelijke privileges. Wanneer economische posities over opeenvolgende
generaties worden gereproduceerd zonder dat daar actuele maatschappelijke
bijdragen tegenover staan, wordt de eerlijke gelijkheid van kansen geleidelijk
uitgehold. Ook rent-seeking, waarbij economische voordelen worden verkregen
door het exploiteren van schaarste, regulering of marktmacht zonder nieuwe
maatschappelijke waarde te creëren, past moeilijk binnen Rawls'
rechtvaardigheidsopvatting.
Hetzelfde geldt
voor monopoliemacht. Ondernemingen die hun dominante marktpositie gebruiken om
concurrentie te beperken, prijzen kunstmatig hoog te houden of toetreding van
nieuwe ondernemingen te verhinderen, verwerven economische voordelen die niet
langer kunnen worden verklaard vanuit productieve prestaties alleen. Dergelijke
machtsconcentraties ondermijnen zowel economische efficiëntie als democratische
gelijkwaardigheid.
Eveneens
problematisch zijn institutionele regelingen waarbij private partijen de
opbrengsten van economische activiteiten kunnen privatiseren, terwijl de
maatschappelijke kosten op anderen worden afgewenteld. Denk aan situaties
waarin milieuschade, financiële risico's of publieke investeringen onvoldoende
worden verdisconteerd in marktprijzen. In dergelijke gevallen ontstaat vermogen
niet uitsluitend door eigen productieve inspanningen, maar mede doordat
maatschappelijke kosten worden gedragen door burgers, toekomstige generaties of
de overheid. Vanuit zowel Rawls' verschilbeginsel als het veroorzakingsbeginsel
ontbreekt dan een overtuigende rechtvaardiging voor de omvang van de behaalde
economische voordelen.
Vanuit deze
analyse krijgt progressieve belastingheffing een wezenlijk andere betekenis dan
vaak wordt verondersteld. Belastingen zijn geen instrument om succes te
bestraffen of economische verschillen zo veel mogelijk weg te nivelleren. Zij
vormen evenmin een uitdrukking van afgunst tegenover degenen die economisch
succesvol zijn. Hun primaire functie is het bewaken van de institutionele
voorwaarden waaronder economisch succes maatschappelijk legitiem blijft.
Belastingheffing
draagt ertoe bij dat economische kansen breed toegankelijk blijven, dat
vermogensconcentratie niet uitgroeit tot politieke machtsconcentratie, dat
maatschappelijke kosten niet op anderen worden afgewenteld en dat de
opbrengsten van economische ontwikkeling bijdragen aan de positie van alle
burgers. Juist daardoor wordt ondernemerschap, innovatie en economische
dynamiek niet ondermijnd, maar duurzaam gelegitimeerd.
Vanuit het mens-
en samenlevingswordingsperspectief betekent dit dat belastingen niet worden
beoordeeld naar de mate waarin zij rijkdom verminderen, maar naar de mate
waarin zij bijdragen aan een institutionele orde waarin economische vrijheid,
maatschappelijke verantwoordelijkheid en democratische gelijkwaardigheid elkaar
wederzijds versterken. Succes blijft binnen een dergelijke orde niet alleen
economisch waardevol, maar behoudt ook zijn maatschappelijke legitimiteit,
omdat het plaatsvindt binnen instituties die door vrije en gelijkwaardige
burgers redelijkerwijs kunnen worden aanvaard.
10
Wederkerigheid als fiscale norm
Een van de meest
fundamentele, maar tegelijkertijd vaak onderbelichte uitgangspunten van John
Rawls' rechtvaardigheidstheorie is het beginsel van wederkerigheid (reciprocity).
Voor Rawls is een rechtvaardige samenleving niet slechts een verzameling
individuen met uiteenlopende belangen, maar een duurzaam systeem van
maatschappelijke samenwerking tussen vrije en gelijkwaardige burgers. Die
samenwerking is slechts stabiel en legitiem wanneer burgers haar voorwaarden
redelijkerwijs kunnen aanvaarden. Rechtvaardige instituties moeten daarom niet
alleen efficiënt functioneren, maar ook beantwoorden aan het idee dat iedereen
in redelijkheid kan instemmen met de wijze waarop de voordelen en lasten van
maatschappelijke samenwerking worden verdeeld.
Wederkerigheid
vormt daarmee een belangrijk onderscheid tussen Rawls' theorie en zowel zuiver
utilitaristische als strikt libertaire benaderingen van belastingheffing.
Belasting wordt niet gerechtvaardigd omdat zij de totale maatschappelijke
welvaart maximaliseert, noch uitsluitend omdat de overheid bepaalde publieke
diensten levert waarvoor burgers individueel betalen. De legitimiteit van
belastingheffing vloeit voort uit het feit dat burgers gezamenlijk deelnemen
aan een institutionele orde waarvan iedereen voordelen geniet en waarvoor
ieder, naar redelijkheid, verantwoordelijkheid draagt.
Vanuit dit
perspectief is belastingheffing geen eenzijdige ontneming van particulier
eigendom door de staat. Inkomen, vermogen en economisch succes ontstaan immers
niet uitsluitend door individuele inspanning, talent of ondernemerschap. Zij
zijn mede afhankelijk van een omvangrijke institutionele infrastructuur die
door de samenleving als geheel wordt onderhouden. Zonder deze collectieve
voorwaarden zouden markten niet functioneren, zouden eigendomsrechten hun
betekenis verliezen en zouden economische transacties slechts in zeer beperkte
mate mogelijk zijn.
Een eerste
voorwaarde daarvoor is de rechtszekerheid die de democratische rechtsstaat
biedt. Ondernemers investeren, werknemers sluiten arbeidsovereenkomsten en
burgers sparen of beleggen omdat zij erop kunnen vertrouwen dat overeenkomsten
worden nagekomen, geschillen door onafhankelijke rechters worden beslecht en
rechtsregels voorspelbaar worden toegepast. Rechtszekerheid vormt daarmee een
essentieel publiek goed waarop vrijwel iedere economische activiteit is
gebaseerd.
Daarmee hangt de
bescherming van eigendomsrechten nauw samen. Eigendom bezit economische waarde
omdat de rechtsorde deze beschermt tegen willekeurige aantasting en effectieve
mogelijkheden biedt om rechten af te dwingen. Vermogensvorming is daarom nooit uitsluitend
het resultaat van individuele inspanningen, maar wordt mede mogelijk gemaakt
door instituties die eigendom definiëren, registreren en beschermen.
Ook de
beschikbaarheid van goed opgeleide werknemers is een collectieve voorwaarde
voor economische ontwikkeling. Onderwijs, beroepsopleiding en wetenschappelijke
kennis worden in belangrijke mate publiek gefinancierd of ondersteund.
Ondernemingen profiteren daardoor van een beroepsbevolking die beschikt over de
kennis en vaardigheden die noodzakelijk zijn voor innovatie en productiviteit.
Economisch succes is daarmee mede afhankelijk van investeringen die door de
samenleving als geheel zijn gedragen.
Een
vergelijkbare rol wordt vervuld door de fysieke en digitale infrastructuur.
Wegen, spoorwegen, havens, luchthavens, energievoorzieningen, telecommunicatie
en digitale netwerken maken productie, handel en dienstverlening mogelijk.
Zonder deze collectieve voorzieningen zou een moderne markteconomie nauwelijks
kunnen functioneren.
Daarnaast vormt
financiële stabiliteit een onmisbare institutionele voorwaarde voor economische
activiteit. Een betrouwbaar monetair stelsel, toezicht op financiële
instellingen, een stabiel betalingsverkeer en effectieve regulering van
financiële markten verminderen economische onzekerheid en creëren vertrouwen in
investeringen en transacties. Ook deze stabiliteit is geen vanzelfsprekend
gegeven, maar het resultaat van voortdurende publieke inspanningen.
Hetzelfde geldt
voor de publieke gezondheidszorg. Een gezonde beroepsbevolking verhoogt de
arbeidsproductiviteit, vermindert economische risico's en versterkt de
maatschappelijke veerkracht. De economische voordelen daarvan komen niet
uitsluitend ten goede aan individuele burgers, maar ook aan ondernemingen en de
samenleving als geheel.
Ook
wetenschappelijk onderzoek en innovatie illustreren het
wederkerigheidsbeginsel. Fundamenteel onderzoek, universiteiten,
kennisinstituten en technologische ontwikkeling worden voor een belangrijk deel
collectief gefinancierd. Veel private innovaties bouwen voort op kennis die
mede dankzij publieke investeringen beschikbaar is gekomen. Ondernemerschap
vindt daardoor plaats binnen een institutionele omgeving die door gezamenlijke
maatschappelijke inspanningen is opgebouwd.
Ten slotte vormt
een betrouwbare en goed functionerende overheid zelf een essentiële
productiefactor. Effectief bestuur, onafhankelijke toezichthouders, een
betrouwbare belastingdienst, goed functionerende registratiesystemen en een
stabiele democratische rechtsorde scheppen de voorwaarden waaronder economische
activiteiten kunnen plaatsvinden. Zonder deze instituties zouden
transactiekosten aanzienlijk hoger zijn en zou het vertrouwen dat noodzakelijk
is voor investeringen en langetermijnplanning sterk afnemen.
Vanuit Rawls'
wederkerigheidsbeginsel volgt hieruit dat burgers die in grotere mate
profiteren van deze institutionele orde, redelijkerwijs ook een grotere
bijdrage kunnen worden gevraagd aan het onderhoud ervan. Deze gedachte gaat
verder dan het klassieke draagkrachtbeginsel. Progressieve belastingheffing
wordt niet uitsluitend gerechtvaardigd doordat hogere inkomens gemakkelijker
belasting kunnen betalen, maar ook doordat omvangrijke vermogens en hoge
inkomens in belangrijke mate mogelijk zijn gemaakt door een collectief
onderhouden institutionele infrastructuur. De economische voordelen waarvan
individuen profiteren zijn daarom nooit volledig los te zien van de samenleving
waarin zij zijn ontstaan.
Wederkerigheid
vormt daarmee een aanvullende rechtvaardiging voor progressieve
belastingheffing. Naarmate burgers meer economische voordelen ontlenen aan de
rechtsorde, de infrastructuur, het onderwijsstelsel, de financiële stabiliteit
en andere publieke instituties, neemt ook de redelijkheid toe van een grotere
bijdrage aan de instandhouding daarvan. Belastingheffing wordt zo een
uitdrukking van wederzijdse verantwoordelijkheid binnen een stelsel van
maatschappelijke samenwerking.
Vanuit het mens-
en samenlevingswordingsperspectief krijgt dit beginsel een nog bredere
betekenis. Mensen ontwikkelen zich immers nooit geïsoleerd, maar altijd binnen
sociale, economische, juridische en culturele instituties die hun mogelijkheden
mede bepalen. Individueel succes is daarom vrijwel altijd verweven met
collectieve voorwaarden. Belastingen weerspiegelen in dat opzicht de
wederzijdse afhankelijkheid die kenmerkend is voor iedere complexe samenleving.
Zij zijn niet slechts een financiële verplichting, maar ook een institutionele
erkenning van het feit dat individuele ontwikkeling en maatschappelijke
ontwikkeling onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.
Wederkerigheid
werkt echter niet slechts in één richting. Wanneer burgers mogen worden
aangesproken op hun verantwoordelijkheid om naar draagkracht en genoten
voordelen bij te dragen aan de collectieve voorzieningen, mag van de overheid
op haar beurt worden verwacht dat zij zorgvuldig met deze middelen omgaat. De
legitimiteit van belastingheffing vereist daarom niet alleen een redelijke
bijdrage van burgers, maar eveneens een overheid die belastingmiddelen
rechtmatig, doelmatig, transparant en verantwoord aanwendt.
Daaruit vloeien
belangrijke rechtsstatelijke eisen voort. Belastingopbrengsten behoren te
worden besteed overeenkomstig democratisch vastgestelde doelen, onder
effectieve parlementaire controle en met respect voor de beginselen van
behoorlijk bestuur. Onnodige verspilling, willekeur, disproportionele
uitvoeringslasten en onvoldoende transparantie ondermijnen niet alleen het
vertrouwen in de overheid, maar ook de normatieve grondslag van
belastingheffing zelf. Een belastingstelsel kan slechts duurzaam op maatschappelijk
draagvlak rekenen wanneer burgers erop kunnen vertrouwen dat hun bijdragen
daadwerkelijk worden ingezet ter versterking van de publieke instituties
waarvan de samenleving als geheel afhankelijk is.
Juist daarin
ligt de diepere betekenis van Rawls' wederkerigheidsbeginsel. Belastingheffing
is geen eenzijdige overdracht van middelen van burger naar overheid, maar
onderdeel van een voortdurende wederzijdse relatie tussen burgers en de
democratische rechtsstaat. Burgers dragen bij aan de instandhouding van de
institutionele voorwaarden waaronder vrijheid, eigendom, ondernemerschap en
maatschappelijke ontwikkeling mogelijk zijn. De overheid draagt op haar beurt
de verantwoordelijkheid deze middelen zorgvuldig te beheren en in te zetten
voor het behoud en de versterking van diezelfde institutionele voorwaarden.
Wederkerigheid vormt daarmee niet alleen een rechtvaardiging voor
belastingheffing, maar tevens een normatief criterium voor goed bestuur en een
essentieel fundament van een democratische rechtsstaat waarin vrije en
gelijkwaardige burgers gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen voor de
samenleving die zij met elkaar delen.
11
Toepassing op de erfbelasting
De erfbelasting
vormt wellicht de meest directe toepassing van Rawls' theorie van
rechtvaardigheid op het belastingrecht. Juist bij de overdracht van vermogen
tussen generaties komen de centrale uitgangspunten van zijn
rechtvaardigheidsopvatting samen. Anders dan belastingen op arbeid of
ondernemerschap betreft de erfbelasting immers geen inkomen dat door de
verkrijger zelf is verdiend, maar een vermogensoverdracht die voortvloeit uit
familieverbanden en geboorte. Daarmee raakt zij rechtstreeks aan vragen over
eerlijke kansen, de legitimiteit van economische ongelijkheid en de
institutionele voorwaarden waaronder burgers als vrije en gelijkwaardige
personen kunnen deelnemen aan de samenleving.
Vanuit Rawls'
perspectief kan de rechtvaardiging van de erfbelasting niet uitsluitend worden
gezocht in het genereren van belastingopbrengsten. Haar betekenis ligt vooral
in de wijze waarop zij bijdraagt aan een rechtvaardige basisstructuur van de
samenleving. De erfbelasting raakt daarbij in het bijzonder aan drie
kernonderdelen van Rawls' theorie: de eerlijke gelijkheid van kansen, het
verschilbeginsel en de eerlijke waarde van de politieke vrijheden.
Eerlijke
kansengelijkheid
In de eerste
plaats raakt de erfbelasting aan het beginsel van eerlijke gelijkheid van
kansen (fair equality of opportunity). Rawls erkent dat verschillen in
talent, ambitie en inspanning kunnen leiden tot uiteenlopende maatschappelijke
posities. Een rechtvaardige samenleving verlangt echter dat burgers met
vergelijkbare capaciteiten en inzet ook vergelijkbare kansen hebben om
maatschappelijke functies te bereiken. Formele gelijkheid is daarvoor
onvoldoende. Wanneer de uitgangspositie van burgers in sterke mate wordt
bepaald door hun familievermogen, wordt de concurrentie om maatschappelijke
kansen structureel ongelijk.
Grote
nalatenschappen kunnen een dergelijke ongelijkheid versterken. Zij verschaffen
sommige burgers een voorsprong die niet voortvloeit uit eigen prestaties, maar
uitsluitend uit de omstandigheden waarin zij zijn geboren. Erfgenamen kunnen
daardoor beschikken over financiële middelen voor hoogwaardige opleidingen, de
aankoop van een woning, ondernemerschap, beleggingen of andere investeringen
die voor anderen slechts met grote moeite bereikbaar zijn. Naarmate de omvang
van dergelijke vermogensoverdrachten toeneemt, wordt maatschappelijke positie
steeds sterker afhankelijk van afkomst in plaats van van eigen ontwikkeling.
Vanuit Rawls'
perspectief vormt juist deze afhankelijkheid van geboorte een fundamenteel
probleem. De natuurlijke en sociale omstandigheden waarin mensen worden geboren
zijn moreel willekeurig. Zij kunnen daarom niet dienen als rechtvaardiging voor
blijvende institutionele privileges. Een progressieve erfbelasting draagt ertoe
bij dat de invloed van afkomst op maatschappelijke kansen wordt beperkt, zonder
normale familiale ondersteuning onmogelijk te maken. Daarmee beschermt zij niet
alleen de gelijkheid van uitkomsten, maar vooral de gelijkheid van
uitgangsposities.
Het verschilbeginsel
De erfbelasting
raakt in de tweede plaats aan Rawls' verschilbeginsel (difference principle).
Dit beginsel verlangt dat economische ongelijkheden slechts gerechtvaardigd
zijn wanneer zij uiteindelijk bijdragen aan een verbetering van de positie van
de minst bevoordeelden.
Deze beoordeling
beperkt zich niet tot de belasting zelf, maar omvat ook de wijze waarop de
opbrengsten worden aangewend. Een progressieve erfbelasting kan vanuit het
verschilbeginsel worden gerechtvaardigd wanneer de belastingmiddelen worden
ingezet voor voorzieningen die de ontwikkelingsmogelijkheden van burgers met
minder kansen daadwerkelijk vergroten.
Dat kan
bijvoorbeeld gebeuren door investeringen in kwalitatief hoogwaardig onderwijs,
waardoor verschillen in familieachtergrond minder bepalend worden voor latere
maatschappelijke kansen. Ook betaalbare woningbouw kan bijdragen aan een
eerlijker uitgangspositie door de toegang tot de woningmarkt minder afhankelijk
te maken van familievermogen. Daarnaast kunnen maatregelen gericht op
schuldenpreventie, financiële weerbaarheid en toegang tot ondernemerschap de
feitelijke handelingsruimte van burgers versterken. Eveneens denkbaar is het
creëren van een ontwikkelings- of startkapitaal voor jongeren, waardoor iedere
burger aan het begin van zijn of haar volwassen leven over een minimale
economische basis beschikt, ongeacht de vermogenspositie van de ouders.
Vanuit Rawls is
de erfbelasting dus niet uitsluitend een instrument om grote vermogens te
verkleinen, maar vooral een middel om de institutionele voorwaarden voor
eerlijke kansen en maatschappelijke ontwikkeling te versterken. Haar
legitimiteit hangt daarom nauw samen met de bestemming van de
belastingopbrengsten.
De eerlijke waarde van
politieke vrijheden
Een derde
dimensie betreft de eerlijke waarde van de politieke vrijheden (fair value
of the political liberties). Rawls maakt onderscheid tussen het formele
bezit van politieke rechten en de feitelijke mogelijkheid om deze rechten uit
te oefenen. Wanneer grote economische machtsconcentraties ontstaan, kunnen
burgers weliswaar formeel gelijke politieke rechten behouden, terwijl hun
feitelijke invloed op de politieke besluitvorming sterk uiteenloopt.
Omvangrijke
dynastieke vermogens kunnen zich vertalen in duurzame invloed op media,
lobbyactiviteiten, politieke partijen, maatschappelijke organisaties en
economische besluitvorming. Hierdoor ontstaat het risico dat economische macht
geleidelijk wordt omgezet in politieke macht. De formele gelijkheid van burgers
blijft dan bestaan, maar de feitelijke waarde van hun politieke vrijheden wordt
ongelijk verdeeld.
Vanuit Rawls
vormt juist dit risico een belangrijke rechtvaardiging voor institutionele
maatregelen die buitensporige vermogensconcentratie beperken. De erfbelasting
draagt in dit verband niet alleen bij aan een evenwichtiger verdeling van
vermogen, maar ook aan het behoud van democratische gelijkwaardigheid. Zij
voorkomt dat economische privileges zich over opeenvolgende generaties
ontwikkelen tot structurele machtsposities die democratische besluitvorming
blijvend kunnen beïnvloeden.
Een Rawlsiaans ontwerp
van de erfbelasting
Uit Rawls'
theorie volgt echter niet dat iedere nalatenschap zo zwaar mogelijk behoort te
worden belast. Zijn benadering is nadrukkelijk institutioneel en proportioneel.
Het doel is niet het ontmoedigen van familiale verbondenheid of het onmogelijk
maken van vermogensoverdracht tussen generaties, maar het voorkomen dat
dergelijke overdrachten de rechtvaardigheid van de basisstructuur ondermijnen.
Een Rawlsiaans
ontwerp van de erfbelasting zou daarom waarschijnlijk verschillende waarborgen
bevatten die rekening houden met zowel familiale belangen als maatschappelijke
rechtvaardigheid.
In de eerste
plaats ligt een ruime vrijstelling voor bescheiden nalatenschappen voor de
hand. Normale familiale ondersteuning behoort immers niet te worden beschouwd
als een bedreiging voor de eerlijke kansengelijkheid. Kleine erfenissen dragen
veelal bij aan financiële stabiliteit, sociale verbondenheid en
intergenerationele zorg zonder dat zij leiden tot structurele
machtsconcentratie.
Daarnaast
verdient de langstlevende partner bijzondere bescherming. Vermogensoverdracht
tussen partners dient veelal ter voortzetting van een reeds bestaande
gezamenlijke huishouding en raakt minder aan de overdracht van economische
privileges tussen generaties. Uitstel of vrijstelling voor de langstlevende
sluit daarom goed aan bij de maatschappelijke functie van het gezin.
Ook verdient
aandacht dat nalatenschappen soms bestaan uit illiquide vermogensbestanddelen,
zoals ondernemingen, landbouwbedrijven of onroerende zaken. Om te voorkomen dat
belastingheffing leidt tot onnodige gedwongen verkoop, past een regeling
waarbij belasting gespreid of in termijnen kan worden betaald, mits de
uiteindelijke belastingclaim behouden blijft.
Voor reële
ondernemingen kunnen bovendien specifieke continuïteitsregelingen
gerechtvaardigd zijn. Vanuit Rawls ligt de nadruk daarbij niet op bescherming
van familiebezit als zodanig, maar op het behoud van productieve ondernemingen,
werkgelegenheid en maatschappelijke waardecreatie. Faciliteiten behoren daarom
afhankelijk te zijn van duidelijke voorwaarden, zoals daadwerkelijke
voortzetting van de onderneming, behoud van werkgelegenheid en uitsluiting van
overtollig beleggingsvermogen.
Daartegenover
ligt een progressieve tariefstructuur voor zeer omvangrijke verkrijgingen juist
voor de hand. Naarmate de omvang van de verkrijging groter wordt, neemt immers
ook het risico toe dat economische ongelijkheid zich vertaalt in structurele
verschillen in maatschappelijke kansen en politieke invloed.
Een rechtvaardig
stelsel zal daarnaast aandacht moeten besteden aan de beperking van
ontwijkingsconstructies. Wanneer omvangrijke vermogens via trusts, stichtingen,
buitenlandse entiteiten of andere constructies aan belastingheffing kunnen
worden onttrokken, wordt de normatieve rechtvaardiging van de erfbelasting
uitgehold en ontstaat ongelijkheid tussen belastingplichtigen.
Ten slotte ligt
vanuit Rawls' kansengelijkheidsbeginsel een samenvoeging van schenkingen en
nalatenschappen gedurende de gehele levensloop voor de hand. De
maatschappelijke betekenis van een verkrijging wordt immers niet uitsluitend
bepaald door één afzonderlijke erfenis, maar door het totale vermogen dat
iemand gedurende zijn leven zonder eigen tegenprestatie ontvangt.
De verkrijger centraal
Vanuit deze
gedachte ligt het voor de hand de erfbelasting primair te richten op de
verkrijger en diens totale ontvangen vermogen. Niet de omvang van één
afzonderlijke nalatenschap is doorslaggevend, maar de mate waarin een persoon
gedurende zijn leven profiteert van onverdiende vermogensoverdrachten.
Vanuit het
perspectief van eerlijke kansengelijkheid bestaat immers een wezenlijk verschil
tussen iemand die eenmaal een bescheiden nalatenschap ontvangt en iemand die
gedurende zijn leven via opeenvolgende schenkingen en erfenissen miljoenen
euro's aan familievermogen verkrijgt. In beide gevallen is sprake van
vermogensoverdracht, maar de gevolgen voor maatschappelijke kansen, economische
onafhankelijkheid en machtsvorming zijn fundamenteel verschillend.
Juist daarom
sluit een belasting op de totale levenslange verkrijging beter aan bij Rawls'
rechtvaardigheidstheorie dan een systeem waarin iedere nalatenschap
afzonderlijk wordt beoordeeld. Een dergelijke benadering richt zich niet op
familiebanden als zodanig, maar op de cumulatieve invloed van onverdiende
vermogensoverdracht op de verdeling van maatschappelijke kansen. Daarmee wordt
de erfbelasting niet primair een belasting op overlijden, maar een
institutioneel instrument ter bescherming van eerlijke kansengelijkheid,
democratische gelijkwaardigheid en een rechtvaardige basisstructuur.
12
Grenzen en spanningen in Rawls’ benadering
Rawls’ theorie
biedt geen eenvoudig antwoord op iedere fiscale vraag. Zij laat verschillende
spanningen bestaan.
Zo is niet
altijd duidelijk welke groep precies als minst bevoordeeld moet gelden. Ook kan
moeilijk worden vastgesteld of een bepaalde fiscale prikkel op lange termijn
werkelijk in hun voordeel uitwerkt. Daarnaast kunnen maatregelen die
kansengelijkheid bevorderen botsen met verwachtingen rond familieautonomie en
eigendom.
Verder besteedt
Rawls minder aandacht dan latere auteurs aan internationale
belastingconcurrentie, multinationale ondernemingen en mobiele vermogens. Een
nationaal rechtvaardig belastingstelsel kan worden ondermijnd wanneer kapitaal
eenvoudig naar andere jurisdicties verschuift. Zijn theorie moet daarom worden
aangevuld met een meerschalig perspectief op fiscale samenwerking.
Ook ecologische
grenzen spelen in zijn oorspronkelijke werk slechts beperkt een rol. In de
huidige context moet het verschilbeginsel mede intergenerationeel worden
gelezen. Economische voordelen voor de huidige minst bevoordeelden kunnen
moeilijk rechtvaardig worden genoemd wanneer zij de levensvoorwaarden van
toekomstige generaties structureel aantasten.
13
Rawls' fiscale rechtvaardigheid als institutioneel ontwerp
De voorgaande
analyse maakt duidelijk dat Rawls belastingen niet beschouwt als een straf op
rijkdom, ondernemerschap of economisch succes. Evenmin ziet hij
belastingheffing uitsluitend als een technisch instrument om de
overheidsbegroting te financieren. Binnen zijn theorie van rechtvaardigheid
vervullen belastingen een veel fundamentelere functie. Zij maken deel uit van
de basisstructuur van de samenleving: het geheel van constitutionele,
juridische, politieke en economische instituties dat bepaalt onder welke
voorwaarden burgers met elkaar samenleven en hun levensplannen kunnen
verwezenlijken. De rechtvaardigheid van een belastingstelsel moet daarom niet
uitsluitend worden beoordeeld aan de hand van de omvang van de
belastingopbrengst of de mate van inkomensherverdeling, maar vooral naar de
bijdrage die het levert aan een institutionele orde waarin burgers
daadwerkelijk als vrije en gelijkwaardige personen kunnen functioneren.
Vanuit dit
perspectief dient een Rawlsiaans belastingstelsel allereerst de fundamentele
vrijheden te beschermen. Belastingheffing mag de institutionele voorwaarden
voor vrijheid niet ondermijnen, maar moet juist bijdragen aan de instandhouding
daarvan. De financiering van een onafhankelijke rechtspraak, een democratisch
parlement, de bescherming van grondrechten, een betrouwbare overheid en
effectieve rechtsbescherming vormt daarom geen bijkomstige bestemming van
belastingmiddelen, maar raakt aan de kern van fiscale rechtvaardigheid. Zonder
dergelijke instituties verliezen ook eigendomsrechten, contractsvrijheid en
economische vrijheid hun feitelijke betekenis. Belastingen dragen daarmee bij
aan het onderhoud van de constitutionele infrastructuur waarop zowel de
democratische rechtsstaat als de markteconomie zijn gebaseerd.
Daarnaast
verlangt Rawls dat een belastingstelsel de eerlijke waarde van de politieke
vrijheden waarborgt. Formele politieke gelijkheid is onvoldoende wanneer
economische machtsconcentratie ertoe leidt dat sommige burgers aanzienlijk meer
invloed kunnen uitoefenen op het democratische besluitvormingsproces dan
anderen. Grote vermogens kunnen worden aangewend voor politieke campagnes,
lobbyactiviteiten, mediabezit of andere vormen van invloed die de feitelijke
gelijkwaardigheid van burgers aantasten. Vanuit Rawls' perspectief behoort
belastingheffing daarom mede te voorkomen dat economische macht zich vertaalt
in duurzame politieke dominantie. Progressieve belastingen op grote vermogens,
omvangrijke nalatenschappen of economische rente kunnen in dat licht worden
gezien als instrumenten ter bescherming van de democratische gelijkheid zelf.
Een derde
fundamentele doelstelling betreft de bevordering van eerlijke kansengelijkheid.
Rawls benadrukt dat verschillen in maatschappelijke positie slechts
gerechtvaardigd kunnen zijn wanneer burgers daadwerkelijk vergelijkbare kansen
hebben om hun talenten te ontwikkelen en maatschappelijke functies te bereiken.
Een belastingstelsel draagt daaraan niet alleen bij via de verdeling van
lasten, maar vooral via de wijze waarop belastingopbrengsten worden ingezet.
Investeringen in onderwijs, kinderopvang, gezondheidszorg, betaalbare
huisvesting en toegang tot de arbeidsmarkt vergroten de feitelijke
mogelijkheden van burgers om hun capaciteiten te ontwikkelen. Tegelijkertijd
kunnen belastingen op grote vermogensoverdrachten of excessieve
vermogensconcentratie voorkomen dat familieachtergrond de maatschappelijke
kansen van volgende generaties in overwegende mate bepaalt. Fiscale
rechtvaardigheid richt zich daarmee niet uitsluitend op gelijke uitkomsten,
maar vooral op een rechtvaardige verdeling van uitgangsposities.
Daarmee hangt
nauw samen dat een rechtvaardig belastingstelsel volgens Rawls de positie van
de minst bevoordeelden behoort te verbeteren. Dit betekent niet dat iedere
belastingmaatregel rechtstreeks inkomensherverdeling moet realiseren, maar wel
dat de basisstructuur als geheel zodanig is ingericht dat degenen met de minste
toegang tot primaire sociale goederen daarvan uiteindelijk profiteren. De
beoordeling van belastingen strekt zich daarom uit tot de besteding van de
belastingopbrengsten. Wanneer progressieve belastingheffing wordt gebruikt om
hoogwaardige publieke voorzieningen te financieren, bestaanszekerheid te
versterken en sociale mobiliteit te vergroten, kan zij bijdragen aan de
verwezenlijking van het verschilbeginsel. Belastingen worden dan niet
uitsluitend een instrument van financiering, maar ook een middel om de
institutionele voorwaarden voor rechtvaardigheid duurzaam te versterken.
Een vijfde
element betreft de beperking van erfelijke machtsconcentratie. Rawls erkent dat
gezinnen een belangrijke rol spelen in de overdracht van waarden, zorg en
ondersteuning tussen generaties. Dat betekent echter niet dat ook onbeperkte
overdracht van economische machtsposities normatief gerechtvaardigd is. Wanneer
omvangrijke vermogens zich over opeenvolgende generaties vrijwel onaangetast
kunnen reproduceren, neemt de invloed van afkomst op maatschappelijke kansen
toe en ontstaat het risico dat economische macht zich ontwikkelt tot een
blijvende aristocratie van vermogen. Een rechtvaardig belastingstelsel mag
daarom familiale ondersteuning respecteren, maar behoort tegelijkertijd te
voorkomen dat economische privileges zich onbeperkt kunnen opstapelen en de
gelijkwaardigheid van burgers structureel ondermijnen.
Rawls' theorie
laat echter evenzeer ruimte voor economische dynamiek en ondernemerschap.
Ongelijkheden zijn niet onrechtvaardig omdat zij bestaan, maar omdat zij onder
bepaalde omstandigheden de rechtvaardigheid van de basisstructuur aantasten.
Hogere inkomens en grotere vermogens kunnen gerechtvaardigd zijn wanneer zij
voortkomen uit productieve maatschappelijke bijdragen, innovatie,
ondernemerschap of investeringen die uiteindelijk ook ten goede komen aan de
samenleving als geheel. Een Rawlsiaans belastingstelsel probeert economische
dynamiek daarom niet te verstikken, maar juist te verbinden met bredere
maatschappelijke ontwikkeling. Het doel is niet maximale nivellering, maar een
economische orde waarin de vruchten van groei niet uitsluitend toevallen aan
degenen die reeds over de meeste middelen beschikken, maar ook de kansen en
ontwikkelingsmogelijkheden van anderen versterken.
Daaruit volgt
ten slotte dat burgers moeten beschikken over voldoende eigen middelen om
zelfstandig te kunnen handelen. Vrijheid veronderstelt immers meer dan de
afwezigheid van overheidsdwang. Zij vereist ook een zekere mate van economische
onafhankelijkheid en bestaanszekerheid. Burgers die voortdurend afhankelijk
zijn van schuldeisers, werkgevers, verhuurders, familievermogen of publieke
noodvoorzieningen beschikken slechts in beperkte mate over de feitelijke ruimte
om autonome keuzes te maken. Een rechtvaardig belastingstelsel draagt daarom,
in samenhang met sociale zekerheid en publieke voorzieningen, bij aan een
institutionele omgeving waarin burgers daadwerkelijk als zelfstandige en
verantwoordelijke deelnemers aan de samenleving kunnen functioneren.
Vanuit het mens-
en samenlevingswordingsperspectief krijgt deze analyse een nog bredere
betekenis. Belastingen vormen geen geïsoleerd financieel instrument, maar een
constitutief onderdeel van de institutionele voorwaarden waaronder mensen zich
kunnen ontwikkelen. Zij beïnvloeden de verdeling van kansen, de spreiding van
economische macht, de kwaliteit van publieke voorzieningen, de duurzaamheid van
de leefomgeving en de mogelijkheden tot maatschappelijke participatie. De vraag
naar fiscale rechtvaardigheid is daarom uiteindelijk een vraag naar de
inrichting van de samenleving als geheel.
Daarmee
verschuift ook de centrale normatieve vraag. Vanuit Rawls luidt de fundamentele
fiscale vraag niet hoeveel ongelijkheid maximaal toelaatbaar is. Een dergelijke
benadering richt zich uitsluitend op de omvang van verschillen en verliest
gemakkelijk uit het oog hoe deze verschillen ontstaan en welke institutionele
gevolgen zij hebben. De wezenlijke vraag is veeleer welke economische
verschillen deel kunnen uitmaken van een institutionele orde die iedere burger
– ook wanneer hij of zij zich in de minst gunstige maatschappelijke positie zou
bevinden – redelijkerwijs als rechtvaardig kan aanvaarden.
Juist deze vraag
vormt de kern van Rawls' rechtvaardigheidstheorie én van de benadering die in
dit boek wordt verdedigd. Belastingen worden niet beoordeeld vanuit afgunst,
maximalisering van belastingopbrengsten of een streven naar volledige
gelijkheid, maar vanuit hun bijdrage aan een samenleving waarin vrijheid,
gelijkwaardigheid, economische dynamiek en democratische legitimiteit elkaar
wederzijds versterken. Fiscale rechtvaardigheid wordt daarmee onderdeel van een
bredere institutionele architectuur die mensen in staat stelt zich te
ontwikkelen als autonome, verantwoordelijke en gelijkwaardige leden van een
democratische rechtsstaat.
Lees hier het
volledige onderzoek Fiscale rechtvaardigheid in de democratische rechtsstaat:
Reacties
Een reactie posten