Wat doen instituties met mensen?

 

Menswording als institutioneel criterium

Instituties zijn niet neutraal: zij structureren ontwikkelingsmogelijkheden, verdelen risico’s en bepalen in belangrijke mate wie toegang heeft tot bescherming, participatie en correctie. Tegelijkertijd is gebleken dat deze instituties onder druk staan door processen van erosie, fragmentatie en machtsconcentratie.

Tegen deze achtergrond is een normatief criterium noodzakelijk dat verder reikt dan klassieke evaluatiemaatstaven. Tot op heden worden instituties veelal beoordeeld op legitimiteit (zijn zij democratisch gelegitimeerd?), stabiliteit (functioneren zij duurzaam?) en efficiëntie (bereiken zij hun doel tegen acceptabele kosten?). Deze criteria zijn relevant, maar ontoereikend. Zij zeggen weinig over de vraag of instituties daadwerkelijk bijdragen aan de voorwaarden waaronder mensen zich kunnen ontwikkelen als vrije, relationele en verantwoordelijke actoren.

De inzet is daarom een verschuiving van een functionele naar een ontwikkelingsgerichte evaluatie van instituties. Het centrale uitgangspunt luidt: De democratische rechtsstaat kan niet uitsluitend worden beoordeeld op legitimiteit, stabiliteit of efficiëntie, maar moet worden geëvalueerd op haar bijdrage aan menswording.

Deze verschuiving impliceert geen verwerping van bestaande criteria, maar een herordening. Legitimiteit, stabiliteit en efficiëntie blijven relevant, maar krijgen hun betekenis in relatie tot een fundamenteler criterium: dragen zij bij aan de voorwaarden voor menselijke ontwikkeling, of ondermijnen zij deze?

Daarbij is het van belang een scherp onderscheid te maken tussen verschillende vormen van normativiteit. Menswording wordt in dit hoofdstuk nadrukkelijk niet opgevat als een utopisch ideaal of een gedetailleerd beeld van het “goede leven” dat aan samenlevingen wordt opgelegd. Een dergelijke benadering zou onvermijdelijk botsen met de pluraliteit van waarden, overtuigingen en levensvormen die kenmerkend is voor moderne samenlevingen.

In plaats daarvan wordt gekozen voor een middenpositie, een vorm van “medium normativiteit”, waarin twee elementen centraal staan.

Ten eerste is er een ondergrens: een set minimale condities die noodzakelijk zijn om menswording überhaupt mogelijk te maken. Deze ondergrens omvat onder meer bescherming tegen willekeur, toegang tot basisvoorzieningen, erkenning als gelijkwaardig persoon en de mogelijkheid om rechten te effectueren. Wanneer deze condities structureel ontbreken, wordt menselijke ontwikkeling niet slechts beperkt, maar fundamenteel ondermijnd.

Ten tweede is er ontwikkelingsruimte: de openheid van instituties voor verschillende invullingen van het goede leven. Binnen de grenzen van de ondergrens moet ruimte bestaan voor culturele, religieuze, filosofische en individuele diversiteit. Menswording vereist immers niet alleen bescherming, maar ook vrijheid om betekenis te geven aan het eigen leven in interactie met anderen.

Deze dubbele structuur — ondergrens en ontwikkelingsruimte — maakt het mogelijk om normatief te zijn zonder dogmatisch te worden. Zij voorkomt enerzijds relativisme, waarin elke institutionele vorm als gelijkwaardig wordt beschouwd, en anderzijds normatief absolutisme, waarin één specifieke levensvorm wordt opgelegd.

Dit kader is niet louter beschrijvend, maar expliciet normatief en toetsend. Het stelt de vraag niet alleen hoe instituties functioneren, maar vooral wat zij doen: welke vormen van mens-zijn maken zij mogelijk, en welke sluiten zij uit? Daarmee verschuift de analyse van instituties als structuren naar instituties als voorwaarden voor menselijke ontwikkeling.