Is de rechtsstaat een rem op de democratie – of juist haar voorwaarde?

 

Rechtsstaat en democratie: constitutieve spanning en wederzijdse afhankelijkheid

1. Democratische legitimiteit versus constitutionele begrenzing

De verhouding tussen democratische legitimiteit en constitutionele begrenzing vormt een van de meest fundamentele spanningsvelden binnen de democratische rechtsstaat. In haar kern draait democratie om het principe van meerderheidsbesluitvorming: politieke macht wordt gelegitimeerd door vrije en eerlijke verkiezingen waarin burgers hun vertegenwoordigers kiezen en beleidskeuzes indirect beïnvloeden. Dit principe van majority rule vormt een essentieel element van politieke gelijkheid en collectieve zelfbeschikking. Tegelijkertijd veronderstelt de rechtsstaat dat deze meerderheid niet onbeperkt kan handelen, maar gebonden is aan constitutionele normen die de uitoefening van macht begrenzen en rechten beschermen.

Deze centrale positie van meerderheidsbesluitvorming is niet louter institutioneel of historisch bepaald, maar vindt ook bredere rechtvaardiging in antropologische, sociologische en psychologische inzichten. Vanuit antropologisch perspectief kan majority rule worden begrepen als een gestileerde en geformaliseerde variant van collectieve besluitvorming die in verschillende samenlevingen voorkomt wanneer coördinatie noodzakelijk is en unanimiteit onhaalbaar blijkt. In contexten van pluraliteit en schaarste fungeert meerderheidsbesluitvorming als een praktisch mechanisme om collectieve actie mogelijk te maken zonder voortdurende escalatie van conflict.

Sociologisch bezien draagt meerderheidsbesluitvorming bij aan de legitimiteit van collectieve besluiten doordat zij een procedureel rechtvaardigheidskader biedt waarin individuen, ondanks uiteenlopende voorkeuren, de uitkomst kunnen accepteren als het resultaat van een eerlijke en inclusieve procedure. Dit sluit aan bij inzichten uit de legitimiteitstheorie, waarin acceptatie van besluiten niet uitsluitend afhankelijk is van inhoudelijke overeenstemming, maar ook van de waargenomen rechtvaardigheid van het besluitvormingsproces[1].

Psychologisch onderzoek naar rechtvaardigheid en groepsdynamiek wijst in dezelfde richting. Individuen blijken eerder bereid om ongunstige uitkomsten te accepteren wanneer zij het besluitvormingsproces als eerlijk, transparant en participatief ervaren. Procedurele rechtvaardigheid fungeert daarmee als stabiliserende factor in collectieve besluitvorming. Majority rule kan in dit licht worden opgevat als een cognitief en sociaal hanteerbare regel die conflicten kanaliseert en voorspelbaarheid creëert[2].

Deze rechtvaardigingen verklaren waarom meerderheidsbesluitvorming in moderne democratieën als wenselijk en legitiem wordt beschouwd. Tegelijkertijd maken zij ook zichtbaar dat deze legitimiteit conditioneel is: zij berust op inclusiviteit, gelijkwaardige participatie en de mogelijkheid tot herziening. Juist waar deze voorwaarden ontbreken, verliest majority rule haar rechtvaardigende kracht en kan zij omslaan in dominantie of uitsluiting.

Democratische legitimiteit en constitutionele begrenzing zijn geen tegengestelde logica’s die incidenteel met elkaar botsen, maar constitutieve elementen die elkaar wederzijds vooronderstellen en tegelijkertijd begrenzen. Zonder democratische legitimiteit verliest de rechtsorde haar normatieve verankering in de wil van de bevolking; zonder constitutionele begrenzing verliest democratie haar beschermende karakter en kan zij omslaan in willekeur of dominantie van de meerderheid.

Het probleem manifesteert zich scherp in de verhouding tussen meerderheid en rechtenbescherming. Het principe van majority rule impliceert dat beleidskeuzes in beginsel worden bepaald door de voorkeuren van de meerderheid. Echter, wanneer deze voorkeuren leiden tot inperking van fundamentele rechten of systematische uitsluiting van minderheden, ontstaat een spanning tussen democratische uitkomst en constitutionele rechtmatigheid. In dergelijke gevallen fungeert het recht als grens aan democratische besluitvorming: niet elke door een meerderheid genomen beslissing is juridisch legitiem. In die zin is majority rule geen uitdrukking van absolute macht, maar een procedureel georganiseerde vorm van conflictregulatie binnen een corrigeerbaar systeem.

Vanuit constitutioneel perspectief wordt deze begrenzing vormgegeven door een combinatie van instrumenten, waaronder grondrechten, machtenscheiding en institutionele checks and balances. Grondrechten functioneren als materiële limieten aan politieke besluitvorming; zij markeren een domein van individuele en collectieve bescherming dat niet zonder meer door meerderheidsbesluiten kan worden opgeheven. Machtenscheiding en institutionele tegenmachten zoals onafhankelijke rechtspraak, parlementaire controle en vrije media, zorgen ervoor dat deze grenzen ook daadwerkelijk kunnen worden gehandhaafd.

De spanning wordt verder verdiept door de vraag naar de rol van de rechter in dit geheel. Wanneer rechters wetgeving toetsen aan constitutionele normen en zo democratisch genomen besluiten beperken, treden zij op als correctiemechanisme binnen het systeem. Tegelijkertijd roept deze rol vragen op over legitimiteit en democratische verantwoording. Het klassieke debat tussen judicial activism en judicial restraint weerspiegelt deze spanning: enerzijds de noodzaak om rechten effectief te beschermen, anderzijds het risico dat rechterlijke macht de democratische besluitvorming overneemt of ondermijnt.

Een bijkomende complexiteit ligt in het onderscheid tussen formele en materiële legitimiteit. Een besluit kan formeel democratisch tot stand zijn gekomen bijvoorbeeld via een parlementaire meerderheid of referendum, maar materieel in strijd zijn met constitutionele beginselen zoals gelijkheid, non-discriminatie of rechtsbescherming. In dergelijke situaties wordt zichtbaar dat democratische legitimiteit niet uitsluitend procedureel kan worden begrepen, maar ook inhoudelijke grenzen kent. Deze grenzen zijn juist bedoeld om te voorkomen dat de democratie zichzelf ondermijnt.

Dit spanningsveld krijgt een bijzondere betekenis in de context van rechtsstaaterosie. Democratische meerderheden kunnen immers gebruikmaken van formeel legitieme procedures om constitutionele beperkingen te verzwakken of te omzeilen. Grondwetten kunnen worden gewijzigd, rechterlijke bevoegdheden beperkt, en grondrechten hergeïnterpreteerd op een wijze die hun beschermende functie uitholt. In dergelijke gevallen manifesteert zich wat in de literatuur wel wordt aangeduid als “autocratisch legalisme”: het gebruik van juridische en democratische instrumenten om de voorwaarden van de rechtsstaat zelf te ondergraven.

Daarmee verschuift de analyse van een statisch naar een dynamisch begrip van legitimiteit. De vraag is niet alleen of besluiten formeel democratisch tot stand komen, maar ook of de institutionele voorwaarden die democratische besluitvorming mogelijk maken zoals vrije verkiezingen, onafhankelijke rechtspraak en effectieve rechtenbescherming, in stand blijven. Wanneer deze voorwaarden worden aangetast, kan democratische legitimiteit niet langer los worden gezien van constitutionele begrenzing.

De verhouding tussen majority rule en rechtenbescherming moet daarom niet worden opgevat als een keuze tussen twee modellen, maar als een permanent te balanceren spanning binnen één en hetzelfde systeem. De democratische rechtsstaat is juist dat systeem waarin deze spanning institutioneel wordt georganiseerd en gecorrigeerd. Waar deze balans structureel verschuift bijvoorbeeld doordat meerderheden rechten systematisch beperken of tegenmachten verzwakken, ontstaat een proces van geleidelijke erosie waarin de formele democratische structuur behouden blijft, maar haar normatieve en corrigerende inhoud wordt uitgehold.

2. Drie modellen: majoritarisme, constitutioneel liberalisme en deliberatieve democratie

De spanning tussen democratische legitimiteit en constitutionele begrenzing heeft in de politieke en constitutionele theorie geleid tot verschillende modellen die elk op eigen wijze proberen deze verhouding te ordenen. Hoewel deze modellen idealtypisch zijn en in de praktijk vaak in gemengde vormen voorkomen, bieden zij een analytisch kader om te begrijpen hoe verschillende rechtsordes de balans tussen majority rule en rechtenbescherming institutioneel en normatief vormgeven.

Het eerste model is het majoritarisme. Binnen dit perspectief ligt de nadruk op de primaat van democratische besluitvorming, waarbij de wil van de meerderheid als doorslaggevend wordt beschouwd voor politieke legitimiteit. De kernveronderstelling is dat democratische procedures zoals vrije verkiezingen, representatie en politieke competitie, voldoende waarborgen bieden om tot legitieme uitkomsten te komen. Constitutionele beperkingen dienen in dit model een beperkte rol te spelen en mogen de beslissingsruimte van democratisch gelegitimeerde organen niet substantieel inperken.

Majoritarisme vindt zijn aantrekkingskracht in het beginsel van politieke gelijkheid: iedere stem telt in gelijke mate, en collectieve beslissingen worden gebaseerd op de optelsom van individuele voorkeuren. Tegelijkertijd bevat dit model een inherente kwetsbaarheid. Wanneer meerderheden niet structureel worden begrensd, bestaat het risico dat zij rechten van minderheden inperken, tegenmachten verzwakken of institutionele spelregels aanpassen in hun eigen voordeel. In dat geval kan majority rule transformeren van een mechanisme van collectieve besluitvorming naar een instrument van dominantie.

Het tweede model, constitutioneel liberalisme, vertrekt vanuit een andere prioritering. Hier staat niet de onbeperkte wil van de meerderheid centraal, maar de bescherming van fundamentele rechten en de begrenzing van macht via constitutionele normen. Democratische besluitvorming wordt erkend als essentieel, maar moet plaatsvinden binnen vooraf vastgelegde juridische grenzen die niet eenvoudig door meerderheden kunnen worden gewijzigd.

Binnen dit model spelen grondrechten, rechterlijke toetsing en institutionele checks and balances een centrale rol. De rechtsstaat fungeert als beschermingsmechanisme tegen mogelijke excessen van democratische besluitvorming, met name waar het gaat om de bescherming van minderheden en het voorkomen van willekeur. De onderliggende normatieve aanname is dat bepaalde rechten en beginselen zodanig fundamenteel zijn dat zij niet ter beschikking staan van de meerderheid.

Ook dit model kent spanningen. Een sterke nadruk op constitutionele begrenzing kan leiden tot een verschuiving van politieke naar juridische besluitvorming, waarbij rechters een steeds grotere rol krijgen in het bepalen van maatschappelijke normen. Dit roept vragen op over democratische legitimiteit, met name wanneer rechterlijke uitspraken ingrijpen in politiek gevoelige kwesties. Daarnaast bestaat het risico dat constitutionele normen worden geïnterpreteerd op een wijze die onvoldoende aansluit bij veranderende maatschappelijke opvattingen.

Het derde model, deliberatieve democratie, probeert de tegenstelling tussen majoritarisme en constitutioneel liberalisme te overbruggen door de nadruk te leggen op de kwaliteit van het besluitvormingsproces zelf. In plaats van democratie primair te begrijpen als een optelsom van voorkeuren of als een systeem van juridische begrenzing, staat hier het proces van publieke deliberatie centraal: het uitwisselen van argumenten, het wegen van belangen en het gezamenlijk zoeken naar redelijke oplossingen.

Binnen dit model wordt legitimiteit niet uitsluitend ontleend aan de uitkomst (de meerderheid) of aan vooraf vastgelegde normen (de constitutie), maar aan de wijze waarop besluiten tot stand komen. Inclusiviteit, transparantie, rationaliteit en wederzijdse erkenning vormen hierbij centrale voorwaarden. Constitutionele normen en rechten spelen nog steeds een belangrijke rol, maar worden ingebed in een breder proces van publieke rechtvaardiging en maatschappelijke dialoog.

De kracht van deliberatieve democratie ligt in haar vermogen om pluraliteit te integreren en conflicten te transformeren in leerprocessen. Tegelijkertijd is dit model afhankelijk van veeleisende voorwaarden, zoals een goed functionerende publieke sfeer, toegang tot betrouwbare informatie en een minimale mate van wederzijds vertrouwen. In contexten van polarisatie, ongelijkheid of epistemische fragmentatie kan deze vorm van democratie onder druk komen te staan.

In vergelijkend perspectief laten deze drie modellen zien dat de verhouding tussen democratische legitimiteit en constitutionele begrenzing op verschillende wijzen kan worden geïnstitutionaliseerd. Geen van deze modellen biedt een volledige oplossing voor de spanningen die inherent zijn aan de democratische rechtsstaat. Integendeel, zij maken zichtbaar dat deze spanning niet kan worden opgeheven, maar slechts op verschillende manieren kan worden georganiseerd.

Juist in deze organisatie van spanning ligt de kern van de democratische rechtsstaat. Waar majoritarisme het risico van dominantie met zich meebrengt, waar constitutioneel liberalisme kan leiden tot juridisering en legitimiteitsvragen, en waar deliberatieve democratie afhankelijk is van kwetsbare sociale en epistemische voorwaarden, wordt duidelijk dat de stabiliteit van de rechtsstaat niet voortkomt uit één dominant model, maar uit de dynamische interactie tussen deze verschillende logica’s. In de context van rechtsstaat-erosie wordt zichtbaar hoe verstoringen in deze balans kunnen leiden tot verschuivingen waarin één logica de overhand krijgt en de corrigeerbaarheid van het systeem onder druk komt te staan.

3 Democratische zelfondermijning: autocratic legalism en de grenzen van legaliteit

Een van de meest fundamentele en tegelijk paradoxale risico’s van de democratische rechtsstaat is dat zij zichzelf kan ondermijnen via haar eigen procedures en instrumenten. Democratische zelfondermijning verwijst naar processen waarin democratisch gelegitimeerde actoren vaak gesteund door electorale meerderheden, gebruikmaken van legale middelen om de institutionele en normatieve voorwaarden van de democratische rechtsstaat geleidelijk te verzwakken. In deze context is geen sprake van een externe breuk met het recht, maar van een interne transformatie waarin juridische en constitutionele instrumenten worden ingezet met een tegengesteld doel: niet het begrenzen van macht, maar het consolideren ervan.

In de literatuur wordt dit fenomeen vaak aangeduid als autocratic legalism: het strategisch gebruik van wetgeving, constitutionele hervormingen en institutionele procedures om democratische tegenmachten uit te hollen zonder formeel de rechtsorde te verlaten[3]. Kenmerkend voor deze dynamiek is dat veranderingen zich voltrekken binnen het kader van legaliteit. Verkiezingen blijven plaatsvinden, wetten worden volgens procedure aangenomen, en instituties blijven formeel bestaan. Juist deze schijn van continuïteit maakt het proces moeilijk detecteerbaar en politiek minder confronterend.

De mechanismen van autocratic legalism zijn divers, maar vertonen een herkenbaar patroon. Constitutionele wijzigingen kunnen worden ingezet om de bevoegdheden van de uitvoerende macht uit te breiden of de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te beperken. Kieswetgeving kan zodanig worden aangepast dat electorale competitie structureel in het voordeel van de zittende macht uitvalt. Wetgeving kan worden gebruikt om media, maatschappelijke organisaties of oppositiepartijen te reguleren op een wijze die formeel legitiem lijkt, maar materieel hun functioneren beperkt. Daarnaast kan via interpretatie en toepassing van bestaande regels een verschuiving plaatsvinden waarbij rechten selectief worden toegepast of feitelijk uitgehold.

Wat deze processen gemeen hebben, is dat zij niet gericht zijn op onmiddellijke afschaffing van democratische instituties, maar op hun geleidelijke herconfiguratie. Hierdoor ontstaat een systeem waarin formele democratische structuren intact blijven, terwijl hun corrigerende capaciteit afneemt. In plaats van een abrupte overgang naar autoritarisme ontstaat een hybride ordening waarin democratische en autoritaire elementen naast elkaar bestaan.

In dit licht wordt de vraag relevant of en in hoeverre een democratie zichzelf kan opheffen. Deze vraag raakt aan een klassieke problematiek binnen de constitutionele theorie: de mogelijkheid van “legale zelfopheffing”. Wanneer een democratische meerderheid constitutionele spelregels wijzigt op een wijze die toekomstige democratische competitie of rechtenbescherming structureel beperkt, wordt de democratische orde niet van buitenaf vernietigd, maar van binnenuit getransformeerd. Dit kan zich voordoen via grondwetswijzigingen die de macht concentreren, via het uitschakelen van tegenmachten, of via het conditioneel maken van rechten voor bepaalde groepen.

De kern van dit probleem ligt in het spanningsveld tussen procedurele legitimiteit en materiële grenzen. Indien democratische legitimiteit uitsluitend wordt begrepen als het volgen van procedures, bestaat het risico dat elke uitkomst die via een meerderheid tot stand komt als legitiem wordt beschouwd, ongeacht de inhoudelijke gevolgen voor rechten en institutionele structuur. Constitutionele begrenzing beoogt juist dit risico te mitigeren door bepaalde normen buiten het bereik van meerderheidsbesluitvorming te plaatsen. Echter, wanneer deze begrenzingen zelf kunnen worden aangepast of omzeild, ontstaat een structurele kwetsbaarheid.

Democratische zelfondermijning manifesteert zich daarmee als een proces waarin legaliteit en legitimiteit uit elkaar gaan lopen. Handelingen blijven formeel rechtmatig, maar ondermijnen de voorwaarden die deze rechtmatigheid betekenis geven. De rechtsstaat verandert van een systeem dat macht begrenst in een systeem dat macht legitimeert, zonder dat een duidelijke institutionele breuk zichtbaar is.

Vanuit analytisch perspectief is dit onderscheid cruciaal. Waar klassieke opvattingen van democratisch verval vaak uitgaan van abrupte regimewisselingen, maakt het concept van autocratic legalism zichtbaar dat erosie zich juist kan voltrekken binnen de normale werking van het systeem. Democratische zelfondermijning is daarmee geen uitzonderlijk scenario, maar een structureel risico dat voortvloeit uit de combinatie van meerderheidsbesluitvorming en aanpasbare institutionele kaders.

De implicatie hiervan is dat de bescherming van de democratische rechtsstaat niet uitsluitend kan worden gebaseerd op vertrouwen in procedures, maar afhankelijk is van de aanwezigheid en effectiviteit van corrigerende mechanismen die ook tegen democratische meerderheden in kunnen functioneren. Waar deze mechanismen worden verzwakt of geneutraliseerd, ontstaat een situatie waarin de democratie formeel blijft bestaan, maar haar vermogen verliest om zichzelf te corrigeren en te beschermen tegen interne erosie.

4. Normatieve positie van dit werk: de rechtsstaat als correctie en constitutief onderdeel van democratie

De voorgaande analyse maakt duidelijk dat de verhouding tussen democratie en rechtsstaat niet adequaat kan worden begrepen binnen een dichotome tegenstelling waarin rechtsstaatbescherming óf als externe correctie op democratische besluitvorming, óf als ondergeschikt instrument daarvan wordt opgevat. De normatieve positie van dit werk vertrekt vanuit de stelling dat de rechtsstaat zowel een correctie op democratie vormt als een constitutief onderdeel ervan. Deze dubbele positie is geen theoretische ambiguïteit, maar een noodzakelijke voorwaarde voor het functioneren van de democratische rechtsstaat als samenhangend systeem.

In haar corrigerende functie begrenst de rechtsstaat de potentiële excessen van meerderheidsbesluitvorming. Zij beschermt individuen en minderheden tegen willekeur, uitsluiting en dominantie, en waarborgt dat fundamentele rechten niet afhankelijk worden van veranderlijke politieke voorkeuren. Deze correctieve dimensie krijgt institutionele vorm in grondrechten, rechterlijke toetsing, machtenscheiding en andere mechanismen die de uitoefening van macht juridisch begrenzen. Zonder deze correctie zou democratie het risico lopen te degenereren tot een louter procedureel systeem waarin de meerderheid haar wil onbeperkt kan opleggen.

Tegelijkertijd is de rechtsstaat niet slechts een externe beperking op democratie, maar een constitutief onderdeel ervan. Democratische legitimiteit veronderstelt immers de aanwezigheid van institutionele en normatieve voorwaarden die vrije en eerlijke besluitvorming mogelijk maken. Vrije verkiezingen vereisen rechtsbescherming van politieke participatie en meningsuiting; politieke competitie veronderstelt gelijke toegang tot het publieke debat; en collectieve besluitvorming vereist een minimale zekerheid dat regels worden nageleefd en toegepast op een voorspelbare en niet-willekeurige wijze. Zonder deze voorwaarden verliest democratie haar substantie en wordt zij gereduceerd tot een formeel mechanisme zonder effectieve betekenis.

De wederzijdse afhankelijkheid van democratie en rechtsstaat impliceert dat hun relatie niet kan worden gereduceerd tot een hiërarchische ordening. De rechtsstaat is geen boven democratie geplaatste autoriteit die haar begrenst, noch een louter instrument dat door democratische meerderheden naar believen kan worden aangepast. In plaats daarvan vormen beide een geïntegreerd geheel waarin democratische legitimiteit en rechtsstatelijke bescherming elkaar wederzijds mogelijk maken en begrenzen.

Deze positie heeft belangrijke implicaties voor de analyse van rechtsstaaterosie. Indien de rechtsstaat uitsluitend als correctie wordt begrepen, bestaat het risico dat haar verzwakking wordt gezien als een politieke keuze binnen democratische legitimiteit. Indien zij daarentegen wordt opgevat als constitutief onderdeel van democratie, wordt duidelijk dat aantasting van rechtsstatelijke waarborgen tegelijkertijd een aantasting van democratie zelf is. Rechtsstaat-erosie kan dan niet langer worden geïnterpreteerd als een verschuiving binnen het systeem, maar moet worden begrepen als een proces dat de voorwaarden van het systeem zelf ondermijnt.

Binnen dit normatieve kader wordt deze samenhang verder verdiept door de koppeling met de doelstelling van de democratische rechtsstaat: de realisatie van mensenrechten als voorwaarden voor menswording. Rechtsstaat en democratie zijn in dit perspectief niet alleen institutionele arrangementen, maar vormen samen een structuur die de mogelijkheid van menselijke ontwikkeling moet waarborgen. De correctieve functie van de rechtsstaat beschermt tegen inbreuken op deze ontwikkeling, terwijl haar constitutieve functie de institutionele voorwaarden creëert waaronder deze ontwikkeling kan plaatsvinden.

Daarmee verschuift de normatieve inzet van een louter procedureel naar een substantieel begrip van democratie. Democratische legitimiteit kan niet worden gereduceerd tot meerderheidsbesluitvorming, maar moet worden begrepen in samenhang met de kwaliteit van rechtsbescherming, gelijkwaardigheid en effectieve toegang tot rechten. In deze geïntegreerde benadering wordt zichtbaar dat de stabiliteit en legitimiteit van de democratische rechtsstaat niet voortkomen uit één enkel principe, maar uit de voortdurende balans tussen democratische besluitvorming en rechtsstatelijke begrenzing.

De rechtsstaat is in dit licht zowel grens als grondslag van democratie: zij begrenst haar waar nodig, en maakt haar tegelijkertijd mogelijk. Juist in deze dubbele rol ligt haar centrale betekenis en haar kwetsbaarheid besloten.

---

[1] Zo benadrukt Max Weber in Wirtschaft und Gesellschaft (1922) dat legitimiteit mede berust op de aanvaarding van gezag als rechtmatig, terwijl Jürgen Habermas in Between Facts and Norms (1992) stelt dat democratische legitimiteit voortkomt uit procedures van inclusieve en redelijke deliberatie. In de empirische sociale psychologie toont Tom R. Tyler in Why People Obey the Law (1990) aan dat naleving van regels sterk samenhangt met procedurele rechtvaardigheid: individuen accepteren uitkomsten eerder wanneer zij het besluitvormingsproces als eerlijk, transparant en respectvol ervaren, ook indien de uitkomst niet in hun voordeel is.

[2] Zo tonen studies van Tom R. Tyler in Why People Obey the Law (1990) aan dat naleving van regels sterk samenhangt met percepties van procedurele eerlijkheid, terwijl E. Allan Lind en Tyler in The Social Psychology of Procedural Justice (1988) benadrukken dat respectvolle behandeling en inspraak cruciaal zijn voor legitimiteitservaring. Daarnaast wijst John Thibaut en Laurens Walker in Procedural Justice: A Psychological Analysis (1975) op het belang van controle over procedures (process control) voor acceptatie van uitkomsten. Vanuit dit perspectief kan majority rule worden begrepen als een cognitief en sociaal hanteerbare beslisregel die conflicten kanaliseert, verwachtingen stabiliseert en voorspelbaarheid creëert binnen collectieve besluitvorming.

[3] Het concept is onder meer uitgewerkt door Kim Lane Scheppele, die laat zien hoe regeringen juridische instrumenten inzetten om macht te concentreren terwijl zij ogenschijnlijk binnen constitutionele kaders opereren (vgl. “Autocratic Legalism”, University of Chicago Law Review, 2018). Ook David Landau beschrijft in “Abusive Constitutionalism” (UC Davis Law Review, 2013) hoe constitutionele hervormingen kunnen worden gebruikt om democratische checks and balances te ondermijnen. Daarnaast analyseren Steven Levitsky en Daniel Ziblatt in How Democracies Die (2018) hoe formeel legale middelen kunnen bijdragen aan geleidelijke democratische erosie. Deze literatuur maakt duidelijk dat de uitholling van tegenmacht vaak plaatsvindt via juridische en institutionele mechanismen zelf, in plaats van via openlijke breuken met de rechtsstaat.