Eva Jablonka - Epigenetica, overdracht en de relationele vorming van menselijk leven

 

Kunnen sociale omstandigheden letterlijk onder onze huid kruipen?

Wat leert Eva Jablonka ons over menswording, instituties en corrigeerbaarheid en waarom doorbreekt haar werk de scheiding tussen biologie en samenleving?

Eva Jablonka vertrekt vanuit een fundamentele kritiek op simplistische opvattingen van erfelijkheid en menselijke ontwikkeling. Mensen worden volgens haar niet uitsluitend gevormd door genetische codes die mechanisch van generatie op generatie worden doorgegeven. Ontwikkeling ontstaat via meerdere, met elkaar verweven vormen van overdracht: genetisch, epigenetisch, gedragsmatig, cultureel en symbolisch. Erfelijkheid is daarom niet louter biologisch, maar relationeel en historisch.

De kern van Jablonka’s denken ligt in haar uitbreiding van de evolutietheorie. Samen met Marion Lamb ontwikkelde zij de gedachte dat evolutie niet alleen verloopt via genetische mutatie en natuurlijke selectie, maar ook via andere systemen van overdracht. Ervaringen, gedragingen, sociale praktijken, stress, opvoeding, taal en culturele gewoonten kunnen invloed hebben op ontwikkeling en in sommige gevallen zelfs intergenerationeel doorwerken.

Daarmee doorbreekt Jablonka de klassieke tegenstelling tussen natuur en omgeving. Genen functioneren nooit los van context. Lichamen reageren voortdurend op voeding, stress, liefde, geweld, opvoeding, vervuiling, sociale relaties en culturele praktijken. De omgeving staat niet buiten het organisme, maar werkt actief mee aan biologische ontwikkeling. Mensen worden dus niet alleen biologisch geboren; zij worden voortdurend biologisch én sociaal gevormd.

Hier raakt Jablonka direct aan relationele menswording. Menselijke ontwikkeling ontstaat niet uit één vaste essentie, maar uit complexe interacties tussen lichaam, omgeving, cultuur, instituties en geschiedenis. Menswording is daardoor nooit volledig individueel of genetisch bepaald. Mensen dragen sporen van eerdere generaties, sociale omstandigheden en collectieve geschiedenis met zich mee — niet alleen cultureel, maar soms ook lichamelijk.

Jablonka laat daarmee zien dat sociale omstandigheden letterlijk onder de huid kunnen kruipen. Chronische stress, geweld, armoede, uitsluiting, trauma, vervuiling of juist veiligheid, zorg en stabiliteit beïnvloeden lichamelijke ontwikkeling. Epigenetisch onderzoek suggereert dat langdurige sociale omstandigheden de manier waarop genen tot expressie komen mede kunnen beïnvloeden. De mens blijkt daardoor veel relationeler en historischer ingebed dan klassieke genetische modellen vaak aannamen.

Dat inzicht heeft verstrekkende gevolgen voor hoe we instituties begrijpen. Onderwijs, arbeid, zorg, huisvesting, voedselvoorziening, sociale zekerheid en publieke gezondheid beïnvloeden niet alleen levensomstandigheden, maar ook ontwikkelingsprocessen op lichamelijk en psychologisch niveau. Institutionele ongelijkheid wordt daarmee ook biologische ongelijkheid.

Een samenleving die structureel stress, onzekerheid, geweld of vernedering produceert, beïnvloedt niet alleen kansen, maar mogelijk ook gezondheid, ontwikkeling en intergenerationele overdracht. Omgekeerd kunnen stabiele, zorgzame en veilige instituties bijdragen aan veerkracht, gezondheid en ontwikkelingsruimte. Sociale rechtvaardigheid krijgt daardoor een diep lichamelijke dimensie.

Tegelijk moet Jablonka’s werk zorgvuldig worden geïnterpreteerd. Epigenetica betekent niet dat sociale ervaringen op eenvoudige of deterministische wijze biologisch worden “vastgelegd”. Het veld is complex en soms gevoelig voor oversimplificatie in media en beleid. Niet elke sociale ervaring laat meetbare epigenetische sporen na, en intergenerationele overdracht is vaak onzeker, indirect en contextafhankelijk. Haar werk moet daarom niet worden gebruikt voor nieuwe vormen van biologisch reductionisme.

Dat risico bestaat wel degelijk. Ironisch genoeg kan epigenetica opnieuw leiden tot deterministische interpretaties, bijvoorbeeld wanneer armoede, trauma of opvoeding worden voorgesteld als bijna biologisch onontkoombaar lot. Jablonka’s diepere boodschap is echter juist relationeel: ontwikkeling blijft open, beïnvloedbaar en contextafhankelijk. Mensen zijn geen gevangenen van hun genen of van hun verleden. Verandering blijft mogelijk via nieuwe sociale omstandigheden, zorg, onderwijs, gemeenschap en institutionele correctie.

Ook verantwoordelijkheid moet hier voorzichtig worden benaderd. Wanneer sociale omstandigheden biologisch kunnen doorwerken, ontstaat het gevaar dat individuen — en vooral ouders, vaak moeders — verantwoordelijk worden gehouden voor alle ontwikkelingsuitkomsten. Een relationele lezing van Jablonka vraagt juist het tegenovergestelde: aandacht voor collectieve en institutionele verantwoordelijkheid. Ontwikkeling is geen privékwestie alleen, maar mede afhankelijk van publieke structuren.

Jablonka’s denken is bijzonder relevant voor opvoeding en onderwijs. Ontwikkeling blijkt geen louter cognitief proces, maar verweven met affectieve veiligheid, sociale interactie, lichamelijke gezondheid en culturele omgeving. Kinderen ontwikkelen zich niet los van de kwaliteit van relaties, stabiliteit van omgeving en institutionele ondersteuning. Onderwijs moet daarom niet alleen kennis overdragen, maar ontwikkelingsomgevingen creëren waarin nieuwsgierigheid, veiligheid en relationele steun aanwezig zijn.

Ook digitalisering krijgt binnen haar perspectief nieuwe betekenis. Moderne mensen leven in omgevingen van voortdurende prikkels, informatie, sociale vergelijking en algoritmische beïnvloeding. Zulke omgevingen beïnvloeden aandacht, stressniveau, slaap, emotionele regulatie en sociale interactie. Technologie vormt daardoor niet alleen gedrag, maar mogelijk ook bredere ontwikkelingsdynamieken van lichaam en geest.

Daarnaast opent Jablonka ruimte voor een diepere ecologische visie op menswording. Mensen bestaan niet buiten ecosystemen, maar ontwikkelen zich binnen complexe relaties met voedsel, klimaat, dieren, bacteriën, leefomgeving en natuurlijke systemen. Ecologische vernietiging raakt daardoor niet alleen “de natuur”, maar ook menselijke gezondheid, ontwikkeling en intergenerationele stabiliteit.

Hier sluit haar werk aan bij een bredere kritiek op het moderne idee van volledige beheersing en maakbaarheid. Mensen zijn relationeel verweven met biologische, sociale en ecologische systemen die zij slechts gedeeltelijk controleren. Corrigeerbaarheid betekent daarom ook leren omgaan met complexiteit, onzekerheid en wederzijdse afhankelijkheid.

Voor menswording betekent Jablonka dat mensen zich ontwikkelen via meerdere overlappende vormen van overdracht: biologisch, sociaal, cultureel, emotioneel en institutioneel. Identiteit, gezondheid, gedrag en ontwikkeling ontstaan niet uit één enkele oorzaak, maar uit voortdurende interacties tussen lichaam en wereld.

Voor instituties betekent dit dat zij diep ingrijpen in menselijke ontwikkeling. Gezondheidszorg, onderwijs, arbeid, huisvesting, milieubeleid, jeugdzorg en sociale zekerheid beïnvloeden niet alleen sociale kansen, maar ook lichamelijke en psychologische ontwikkelingsprocessen. Institutionele kwaliteit wordt daarmee letterlijk belichaamd.

Voor corrigeerbaarheid levert Jablonka een fundamenteel inzicht: samenlevingen moeten beseffen dat sociale omstandigheden langdurige gevolgen kunnen hebben, maar dat ontwikkeling tegelijk open en veranderbaar blijft. Corrigeerbaarheid vraagt daarom instituties die niet alleen symptomen bestrijden, maar structurele ontwikkelingsvoorwaarden verbeteren: veiligheid, zorg, stabiliteit, ecologische kwaliteit, sociale bescherming en publieke gezondheid.

De blijvende waarde van Jablonka ligt in haar doorbreking van de scheiding tussen biologie en samenleving. Mensen zijn geen puur genetische machines, maar relationele organismen die gevormd worden in voortdurende wisselwerking met sociale, culturele en ecologische werelden.

De hedendaagse vraag luidt daarom: bouwen wij instituties die gezonde, veilige en menswaardige ontwikkelingsomgevingen creëren — of produceren wij sociale, economische en ecologische omstandigheden die zich steeds dieper inschrijven in lichamen, levenslopen en toekomstige generaties?