Wanneer onzekerheid een zondebok krijgt

 

Een verhaal over onzekerheid, identiteit en zondebokken

Op een maandagmiddag zit Lina in de bus naar huis. Het regent zacht tegen de ramen. Terwijl de bus langzaam door de stad rijdt, scrolt ze door haar telefoon. In haar tijdlijn verschijnt een filmpje van een drukke gemeenteraadsvergadering. Mensen roepen door elkaar. Op het scherm staat een tekst: “Onze mensen wachten jaren op een woning, terwijl anderen alles krijgen.”

Lina blijft even hangen bij het filmpje. Ze kent het probleem. Haar oudere broer zoekt al maanden naar een kamer. Een vriendin van haar moeder woont na een scheiding nog steeds bij familie, omdat ze geen betaalbare woning kan vinden. In haar buurt hoort ze vaak dat mensen zich zorgen maken over huren, wachtlijsten en bestaanszekerheid.

Die zorgen zijn echt.

Maar terwijl Lina de reacties onder het filmpje leest, merkt ze dat er iets gebeurt. De boosheid richt zich niet alleen op woningtekort, beleid, bouw, marktwerking of politieke keuzes. Steeds vaker gaat het over “zij”. Over vluchtelingen. Over migranten. Over mensen die “voorrang” zouden krijgen. Over politici die “het eigen volk verraden”.

Lina vraagt zich af: hoe verandert een echt maatschappelijk probleem in woede tegen een bepaalde groep?

Wanneer onzekerheid een richting krijgt

De volgende dag bespreekt Lina het filmpje in de klas. Haar docent maatschappijleer schrijft drie woorden op het bord: onzekerheid, erkenning, uitsluiting.

Hij vraagt de klas: “Wat voelen mensen wanneer ze het idee hebben dat hun toekomst vastloopt?”

Er komen verschillende antwoorden. Angst. Boosheid. Machteloosheid. Jaloezie. Verdriet. Schaamte.

Lina denkt aan haar broer. Hij werkt hard, maar kan geen woning vinden. Hij zegt soms dat hij het gevoel heeft dat zijn leven stilstaat. Niet omdat hij niets wil, maar omdat de omstandigheden hem blokkeren.

De docent knikt. “Veel politieke woede begint niet bij haat,” zegt hij. “Vaak begint zij bij onzekerheid, verlies of het gevoel niet gezien te worden.”

Dat is een belangrijk inzicht. Mensen hebben behoefte aan een plek in de samenleving. Zij willen meetellen. Zij willen ervaren dat hun werk, zorgen en toekomst ertoe doen. Wanneer dat gevoel verdwijnt, ontstaat ruimte voor verhalen die een eenvoudige verklaring geven.

Niet: het systeem is ingewikkeld.

Niet: woningbouw, arbeidsmarkt, beleid, markt en bestuur zijn vastgelopen.

Maar: anderen nemen jouw plaats in.

Precies daarin ligt de kern van eigenwaarde door uitsluiting: mensen die zich onzeker of miskend voelen, kunnen vatbaar worden voor politieke verhalen die hun waardigheid herstellen door anderen lager te plaatsen. De tekst Eigenwaarde door uitsluiting beschrijft dit als een proces waarin onzekerheid, statusverlies en miskenning worden omgezet in groepsidentiteit, vijandbeelden en steun voor uitsluitende politiek.

Het verschil tussen zorgen en zondebokken

In de klas ontstaat discussie. Een leerling zegt dat je toch gewoon zorgen mag hebben over migratie. Een ander zegt dat zulke zorgen vaak racistisch worden gemaakt. Lina merkt dat het gesprek snel scherp wordt.

De docent onderbreekt rustig.

“Het probleem is niet dat mensen zorgen hebben,” zegt hij. “Het probleem ontstaat wanneer zorgen worden omgezet in zondebokken.”

Dat verschil is belangrijk.

Je kunt je zorgen maken over woningnood, druk op voorzieningen, veiligheid of sociale samenhang. Zulke zorgen kunnen legitiem zijn. Maar iets anders gebeurt wanneer kwetsbare groepen worden aangewezen als oorzaak van problemen die veel complexer zijn.

Dan verschuift de vraag.

Niet meer: hoe lossen we woningnood op?

Maar: wie hoort hier eigenlijk thuis?

Niet meer: waarom functioneren instituties onvoldoende?

Maar: wie moet worden teruggedrongen?

Niet meer: hoe zorgen we dat iedereen menswaardig kan leven?

Maar: waarom krijgen “zij” iets wat “wij” verdienen?

Op dat moment verandert sociale kritiek in ressentiment. Het probleem wordt niet meer gezocht in structuren, beleid of machtsverhoudingen, maar in mensen die zichtbaar, kwetsbaar en politiek makkelijk aan te wijzen zijn.

De kracht van “wij” en “zij”

Een paar dagen later loopt Lina met een vriendin door het centrum. Ze zien posters voor verschillende politieke partijen. Sommige teksten gaan over zorg, klimaat of onderwijs. Andere teksten spreken over grenzen, nationale identiteit en “eigen mensen eerst”.

Lina merkt dat zulke woorden iets doen. Ze maken een groep. Ze zeggen: jij hoort bij ons. Jij bent niet gek. Jij bent niet zwak. Jij bent verraden. Jij verdient herstel.

Dat kan aantrekkelijk zijn.

Zeker wanneer mensen zich lang genegeerd voelen.

Maar er zit een gevaarlijke draai in. Want het “wij” wordt sterker gemaakt door een “zij” aan te wijzen. De eigen groep wordt voorgesteld als normaal, hardwerkend, oorspronkelijk of moreel beter. Andere groepen worden voorgesteld als bedreigend, afwijkend, profiterend of ongewenst.

Zo ontstaat uitsluitende identiteit. Identiteit is dan niet alleen een bron van verbondenheid, maar een grensmuur. De eigenwaarde van de één wordt afhankelijk van de vernedering van de ander. In de tekst wordt dit scherp benoemd: problematisch wordt identiteit wanneer zij alleen positief kan functioneren door anderen lager te plaatsen of buiten de morele gemeenschap te duwen.

Verhalen die emoties organiseren

’s Avonds kijkt Lina opnieuw op sociale media. Ze ziet hoe hetzelfde onderwerp op verschillende manieren wordt verteld.

In het ene bericht gaat woningnood over falend beleid.

In een ander bericht over marktwerking.

In weer een ander bericht over migranten.

En in sommige berichten over een elite die bewust “het eigen volk” zou vervangen.

Lina begint te begrijpen dat feiten nooit helemaal losstaan van verhalen. Mensen zien gebeurtenissen vaak door een groter narratief. Dat narratief vertelt wie slachtoffer is, wie schuld heeft en wat er moet gebeuren.

Dat past bij wat zij eerder in de publieksversie had gelezen: mensen begrijpen gebeurtenissen niet alleen via losse feiten, maar door verhalen die oorzaak, richting en betekenis geven. Politieke narratieven bepalen mede welke oplossingen logisch lijken en welke groepen als probleem verschijnen.

Wanneer zo’n verhaal telkens wordt herhaald, kan het vanzelfsprekend gaan voelen. Zeker op sociale media, waar boosheid snel verspreidt en algoritmen berichten belonen die veel reactie oproepen.

Een incident wordt dan bewijs van verval.

Een beleidsprobleem wordt bewijs van verraad.

Een minderheid wordt symbool van bedreiging.

Een complexe werkelijkheid wordt teruggebracht tot één emotioneel schema: wij worden verdrongen door hen.

Statusdreiging: wanneer gelijkheid voelt als verlies

In de weken daarna merkt Lina dat het niet alleen over geld of woningen gaat. In discussies op school, thuis en online hoort ze ook andere zorgen. Sommige mensen zeggen dat “alles verandert”. Dat “je niets meer mag zeggen”. Dat “onze cultuur verdwijnt”. Dat “normale mensen” niet meer meetellen.

De docent noemt dat statusdreiging.

Dat betekent dat mensen niet alleen bang zijn om iets materieels te verliezen, maar ook hun vanzelfsprekende plaats. Wie vroeger gewend was dat zijn groep, cultuur, taal, religie, huidskleur, genderrol of levensstijl als norm gold, kan gelijkwaardigheid gaan ervaren als achteruitgang.

Niet omdat er werkelijk rechten worden afgenomen.

Maar omdat anderen zichtbaarder worden.

De erkenning van minderheden kan dan voelen als verlies voor de meerderheid. De komst van migranten kan voelen als verdringing. Lhbtiq+-rechten kunnen voelen als bedreiging van “normaal”. Antidiscriminatie kan voelen als beschuldiging. Feminisme kan voelen als aanval op mannen.

Zo wordt pluraliteit ervaren als bedreiging.

En precies daar krijgen uitsluitende verhalen hun kracht. Zij beloven herstel. Herstel van orde. Herstel van nationale trots. Herstel van gezag. Herstel van een wereld waarin de eigen groep weer vanzelfsprekend bovenaan staat.

Waarom dit gevaarlijk is

Lina vraagt zich af waarom dit zo gevaarlijk is. Iedereen wil toch erkenning? Iedereen wil toch gezien worden?

Dat klopt.

Maar erkenning wordt gevaarlijk wanneer zij afhankelijk wordt van hiërarchie. Wanneer mensen alleen waardigheid ervaren als anderen minder waard worden gemaakt. Wanneer “ik wil meetellen” verandert in “zij mogen minder meetellen”.

Dan wordt politiek niet langer een manier om problemen op te lossen, maar een manier om vijanden aan te wijzen.

Dat beschadigt minderheden direct. Mensen die voortdurend als bedreiging worden neergezet, gaan anders leven. Ze passen zich aan. Ze letten op wat ze zeggen. Ze vermijden plekken. Ze voelen zich minder veilig. Ze vragen zich af of ze wel echt bij de samenleving horen.

Maar de schade gaat verder. Ook de democratie zelf raakt beschadigd. Want een democratische rechtsstaat kan alleen functioneren wanneer mensen elkaar blijven zien als politieke en morele gelijken. Niet als vijanden die moeten verdwijnen.

Waar vijandbeelden de plaats innemen van analyse, verliest een samenleving haar vermogen om zichzelf te corrigeren.

Wat democratie dan moet doen

Aan het einde van de les vraagt de docent: “Wat zou een democratisch antwoord zijn?”

De klas blijft even stil.

Iemand zegt: betere feiten.

Een ander zegt: meer woningen.

Een derde zegt: strengere regels tegen discriminatie.

Lina denkt dat het allemaal waar is, maar niet genoeg.

Een democratische samenleving moet mensen serieus nemen die zich onzeker, miskend of verlaten voelen. Niet door hun ressentiment te volgen, maar door de omstandigheden weg te nemen waardoor ressentiment aantrekkelijk wordt.

Dat betekent: bestaanszekerheid versterken. Woningnood aanpakken. Publieke voorzieningen herstellen. Mensen echte invloed geven. Betrouwbare informatie beschermen. Discriminatie bestrijden. Minderheden beschermen. En verhalen vertellen waarin gemeenschap niet samenvalt met uitsluiting.

De tekst formuleert het scherp: extreemrechts populisme biedt eigenwaarde door uitsluiting; een democratische rechtsstaat moet eigenwaarde mogelijk maken door gelijkwaardige deelname.

Lees het gehele onderzoek: “Eigenwaarde door uitsluiting: bedreigde status, groepsnarcisme en extreemrechts stemgedrag” Een sociaal-psychologische en institutionele analyse van ressentiment, identiteit en politieke radicalisering. https://www.academia.edu/166923516/Eigenwaarde_door_uitsluiting_bedreigde_status_groepsnarcisme_en_extreemrechts_stemgedrag