Hoe bestrijd je extreemrechts zonder de voedingsbodem intact te laten?

 Wanneer extreemrechts aantrekkelijk wordt waar onzekerheid, statusverlies, miskenning en institutioneel wantrouwen worden vertaald in vijandbeelden, dan moet de democratische reactie meer zijn dan morele afwijzing of electorale bestrijding. Een democratische rechtsstaat moet niet alleen grenzen stellen aan uitsluiting, maar ook de sociale, institutionele en narratieve voorwaarden versterken waardoor mensen minder afhankelijk worden van eigenwaarde door vijandschap. De vraag is daarom hoe de analyse kan worden vertaald naar institutioneel ontwerp.

Daarbij is de uitgangspositie dubbel. Enerzijds mag democratische politiek nooit toegeven aan de gedachte dat bestaanszekerheid, veiligheid of erkenning alleen kunnen worden hersteld door migranten, vluchtelingen, moslims, lhbtiq+-personen of andere minderheden rechten te ontzeggen. Anderzijds kan zij niet volstaan met de mededeling dat extreemrechtse frames onjuist of moreel verwerpelijk zijn. Als mensen werkelijk woningnood, bestaansonzekerheid, verlies van publieke voorzieningen, regionale achterstelling of institutioneel falen ervaren, moeten die problemen inhoudelijk worden aangepakt. De institutionele opdracht is dus niet om ressentiment te volgen, maar om de voorwaarden weg te nemen waardoor ressentiment aantrekkelijk wordt.

Daarom worden de vijf democratische tegenstrategieën hier verder uitgewerkt: bestaanszekerheid zonder nulsomdenken, antidiscriminatie en minderhedenbescherming, epistemische infrastructuur, democratische participatie en inclusieve erkenningspolitiek. Samen vormen zij geen sluitend beleidsprogramma, maar een richtinggevend institutioneel kader. Zij geven concreet inhoud aan de gedachte dat de democratische rechtsstaat een sociaal alternatief moet bieden voor eigenwaarde door uitsluiting.

1. Bestaanszekerheid zonder nulsomdenken

De eerste pijler is bestaanszekerheid. Een samenleving die grote groepen mensen langdurig onzeker laat over wonen, inkomen, zorg, onderwijs, werk en toekomstperspectief, creëert een voedingsbodem voor ressentiment. Schaarste wordt dan gemakkelijk geïnterpreteerd als competitie tussen groepen. Woningnood wordt vertaald in “zij krijgen huizen, wij niet”. Druk op zorg of onderwijs wordt vertaald in “zij kosten ons voorzieningen”. Bestaansonzekerheid wordt vertaald in “eigen mensen worden vergeten”. Juist daarom is sociale zekerheid niet alleen sociaal beleid, maar ook democratische infrastructuur.

Bestaanszekerheid zonder nulsomdenken betekent dat sociale grondvoorwaarden universeel en inclusief worden georganiseerd[1]. Investeren in sociale woningbouw, betaalbare huur, toegankelijke zorg, goed onderwijs, regionale voorzieningen, schuldhulpverlening en inkomenszekerheid moet niet worden geframed als bescherming van één groep tegen een andere groep, maar als versterking van de publieke basis waarop iedereen is aangewezen. De vraag is niet wie als eerste recht heeft op waardigheid, maar hoe instituties zo worden ingericht dat waardigheid niet permanent als schaars goed wordt ervaren.

Dit vraagt vooral om een andere politieke taal. Wanneer bestaanszekerheid wordt gekoppeld aan “eigen mensen eerst”, wordt sociale politiek opgenomen in de logica van uitsluiting. Wanneer zij daarentegen wordt geformuleerd als universele sociale infrastructuur, kan zij solidariteit versterken. Sociale woningbouw is dan niet een instrument om de ene groep tegen de andere uit te spelen, maar een collectieve voorziening die jongeren, gezinnen, ouderen, arbeidsmigranten, statushouders, mensen met lage inkomens en kwetsbare groepen beschermt tegen dezelfde structurele schaarste. Zorg en onderwijs zijn dan geen nationale privileges, maar publieke voorwaarden voor menselijke ontwikkeling.

Daarmee wordt ook het scapegoatingmechanisme doorbroken. Als woningnood wordt aangepakt via bouw, regulering, ruimtelijke planning, bescherming van huurders en bestrijding van speculatie, wordt het moeilijker om vluchtelingen of migranten als hoofdoorzaak aan te wijzen. Als bestaanszekerheid wordt versterkt via inkomensbescherming, werkzekerheid en toegankelijke voorzieningen, neemt de politieke aantrekkingskracht af van verhalen waarin minderheden als concurrenten worden voorgesteld. Sociale zekerheid is dus niet alleen herverdeling, maar ook depolariserende infrastructuur.

Dat betekent niet dat beleid alle statusdreiging kan wegnemen. Ook in welvarende samenlevingen kunnen culturele onzekerheid, migratieframes en identiteitsconflicten blijven bestaan. Maar zonder materiële basis wordt democratische erkenning kwetsbaar. Wie geen woning vindt, geen vertrouwen heeft in zorg of onderwijs, en geen perspectief ziet voor zijn kinderen, is vatbaarder voor verhalen waarin anderen als oorzaak van verlies worden aangewezen. Bestaanszekerheid is daarom een noodzakelijke, maar niet voldoende voorwaarde voor democratische veerkracht.

2. Antidiscriminatie en minderhedenbescherming

De tweede pijler is actieve bescherming tegen discriminatie en uitsluiting[2]. Extreemrechts populisme richt zich niet alleen op abstracte ideeën, maar op concrete groepen. Daarom moet een democratische tegenstrategie beginnen bij de bescherming van mensen die doelwit worden van haat, discriminatie, intimidatie en geweld. Dat betreft onder meer moslims, Joden, vluchtelingen, migranten, lhbtiq+-personen, Roma, Sinti, woonwagenbewoners en mensen met een migratieachtergrond.

Antidiscriminatiebeleid moet daarbij niet worden opgevat als symbolische erkenningspolitiek, maar als kernfunctie van de rechtsstaat. Discriminatie op de arbeidsmarkt, woningmarkt, in het onderwijs, bij publieke dienstverlening of in de openbare ruimte beperkt feitelijke vrijheid. Wie door naam, huidskleur, religie, genderidentiteit, seksuele oriëntatie of afkomst minder kans krijgt op werk, woning, veiligheid of geloofwaardigheid, beschikt niet over gelijke toegang tot menswording. Formele gelijkheid is dan onvoldoende; nodig zijn effectieve handhaving, toegankelijk bewijsrecht, actieve controles, sancties en institutionele monitoring.

Concreet betekent dit versterking van de handhaving op arbeidsmarkt- en woningmarktdiscriminatie, betere registratie van haatmisdrijven, bescherming van gebedshuizen en maatschappelijke organisaties, zichtbare aanpak van antisemitisme en moslimhaat, versterking van lhbtiq+-veiligheid, en laagdrempelige meld- en herstelmechanismen. Het gaat niet alleen om strafrechtelijke repressie achteraf, maar ook om preventieve bescherming: scholen, werkgevers, woningcorporaties, gemeenten, politie en digitale platforms moeten actief verantwoordelijk worden gehouden voor veilige en gelijke toegang.

Minderhedenbescherming heeft bovendien een democratische functie. Zij laat zien dat burgerschap niet afhankelijk is van populariteit. Een democratische rechtsstaat beschermt juist wie kwetsbaar is voor meerderheidsdruk. Wanneer politici of media groepen stelselmatig framen als bedreiging, moet de rechtsstaat duidelijk maken dat publieke vijandigheid geen afbreuk doet aan gelijke rechten. Dit is geen beperking van democratie, maar haar voorwaarde. Zonder minderhedenbescherming wordt democratie gereduceerd tot de macht van de meerderheid.

Tegelijk moet antidiscriminatiebeleid worden verbonden met sociale rechtvaardigheid. Wanneer bescherming van minderheden wordt gepresenteerd als bijzonder privilege, kan zij opnieuw in nulsomframes terechtkomen. De betere formulering is dat effectieve antidiscriminatie de integriteit van de gehele rechtsorde versterkt. Een samenleving waarin discriminatie op de woningmarkt wordt bestreden, beschermt niet alleen minderheden, maar ook het beginsel dat toegang tot wonen niet door willekeur, vooroordeel of uitsluiting mag worden bepaald. Een samenleving waarin lhbtiq+-personen veilig zijn, beschermt de bredere vrijheid om zonder angst zichzelf te zijn. Minderhedenbescherming is daarmee geen groepsgunst, maar rechtsstatelijke infrastructuur.

3. Epistemische infrastructuur

De derde pijler is versterking van de epistemische infrastructuur[3]. Extreemrechts populisme groeit niet alleen door sociale onzekerheid, maar ook door de verzwakking van gedeelde werkelijkheidsoriëntatie. Wanneer journalistiek, wetenschap, rechtspraak, onderwijs en publieke instituties systematisch worden verdacht gemaakt, verliezen samenlevingen het vermogen om problemen gezamenlijk te onderzoeken en te corrigeren. Dan worden feiten vervangen door frames, complexe oorzaken door vijandbeelden en onzekerheid door complottheorieën.

Een democratische tegenstrategie moet daarom investeren in onafhankelijke journalistiek, lokale media, publieke omroep, wetenschappelijke integriteit, factchecking, mediawijsheid en onderwijs in democratische rechtsstaat. Vooral lokale media zijn van belang. Veel maatschappelijke onvrede ontstaat lokaal: rond woningbouw, opvanglocaties, zorgvoorzieningen, veiligheid of leefbaarheid. Wanneer lokale journalistiek zwak is, ontstaat ruimte voor geruchten, sociale-mediapaniek en strategische framing. Sterke lokale media kunnen context bieden, feiten controleren en verschillende groepen zichtbaar maken zonder hen tot karikaturen te reduceren.

Mediawijsheid moet verder gaan dan het herkennen van nepnieuws. Burgers moeten leren hoe frames werken, hoe algoritmen zichtbaarheid sturen, hoe emotionele inhoud wordt versterkt, hoe statistiek kan worden misbruikt en hoe vijandbeelden worden geconstrueerd. Dit vraagt om onderwijs dat cognitieve vaardigheden verbindt met democratische vorming: het vermogen om bronnen te beoordelen, onzekerheid te verdragen, tegenspraak serieus te nemen en onderscheid te maken tussen kritiek op beleid en ontmenselijking van groepen.

Ook platformregulering is noodzakelijk. Digitale platforms zijn geen neutrale doorgeefluiken, maar infrastructuren van publieke betekenisvorming. Hun aanbevelingssystemen, advertentiemodellen en moderatiepraktijken bepalen mede welke informatie zichtbaar wordt en welke emoties worden versterkt. Transparantie van algoritmen, onafhankelijke audits, beperking van systematische haatverspreiding, aanpak van gecoördineerde desinformatie en duidelijke verantwoordelijkheden voor platformbedrijven zijn daarom onderdeel van democratische rechtsstaatspolitiek. Vrijheid van meningsuiting blijft essentieel, maar zij vereist een publieke sfeer waarin manipulatie, intimidatie en algoritmische escalatie niet structureel worden beloond.

Epistemische infrastructuur is niet technocratisch. Zij raakt direct aan menswording. Mensen kunnen alleen autonoom oordelen wanneer zij toegang hebben tot betrouwbare informatie, pluraliteit van perspectieven en instituties die fouten kunnen corrigeren. Wanneer informatieomgevingen worden gedomineerd door angst, woede en vijandbeelden, wordt autonomie vernauwd. Burgers reageren dan niet op een gedeelde werkelijkheid, maar op affectief geladen fragmenten. Democratische politiek voorbij ressentiment vereist daarom herstel van epistemisch vertrouwen.

4. Democratische participatie

De vierde pijler is verdieping van democratische participatie[4]. Een belangrijk deel van de aantrekkingskracht van populisme ligt in het gevoel dat burgers geen werkelijke invloed meer hebben. De taal van “de elite luistert niet” werkt vooral waar mensen politieke instituties als afstandelijk, technocratisch of onresponsief ervaren. Democratische tegenstrategieën moeten daarom niet alleen beter beleid leveren, maar ook betere betrokkenheid organiseren.

Dat vraagt om burgerberaden, wijkfora, lokale dialoogstructuren, participatieve begrotingen, toegankelijke inspraak, laagdrempelige bezwaar- en klachtmechanismen en structurele betrokkenheid van bewoners bij besluiten die hun leefomgeving raken. Vooral bij gevoelige onderwerpen zoals woningbouw, opvanglocaties, energietransitie, zorgvoorzieningen en leefbaarheid is participatie belangrijk. Niet omdat elke lokale weerstand doorslaggevend moet zijn, maar omdat gebrek aan betrokkenheid wantrouwen voedt en ruimte laat voor radicale frames.

Participatie moet echter normatief begrensd zijn. Democratische betrokkenheid mag niet betekenen dat fundamentele rechten van minderheden lokaal ter stemming worden gebracht. Een gemeente kan burgers betrekken bij de vormgeving van opvang, veiligheid en leefbaarheid, maar niet bij de vraag of vluchtelingen überhaupt als mensen met rechten mogen worden behandeld. Een wijk kan meepraten over voorzieningen, maar niet over het uitsluiten van een religieuze of etnische groep. Participatie moet dus worden ingebed in rechtsstatelijke kaders.

Goed ontworpen participatie kan juist helpen om nulsomdenken te verminderen. Wanneer bewoners inzicht krijgen in belangen, beperkingen en feiten, en wanneer zij andere betrokkenen als concrete personen ontmoeten, kan de abstracte vijandelijkheid afnemen. Participatie maakt problemen niet automatisch oplosbaar, maar kan de interpretatie ervan veranderen. Een opvanglocatie is dan niet langer alleen symbool van verlies, maar een bestuurlijke en menselijke opgave waarin zorgen, rechten en verantwoordelijkheden samen moeten worden gewogen.

Daarnaast kan participatie bijdragen aan erkenning. Mensen willen niet alleen dat hun belangen worden meegewogen, maar ook dat hun ervaringen serieus worden genomen. Een overheid die slechts communiceert nadat besluiten genomen zijn, versterkt het gevoel van machteloosheid. Een overheid die tijdig luistert, uitlegt, terugkoppelt en fouten erkent, versterkt democratische legitimiteit. Participatie is daarom niet alleen procedure, maar erkenningspraktijk.

5. Inclusieve erkenningspolitiek

De vijfde pijler is inclusieve erkenningspolitiek[5]. Extreemrechts populisme is krachtig omdat het mensen erkenning biedt: erkenning van verlies, boosheid, identiteit en verlangen naar betekenis. Een democratische tegenstrategie kan dat niet negeren. Zij moet publieke narratieven ontwikkelen waarin mensen zich gezien weten zonder dat anderen worden uitgesloten. De kern is waardigheid zonder hiërarchie, gemeenschap zonder homogeniteit, veiligheid zonder zondebok.

Inclusieve erkenningspolitiek begint met het serieus nemen van reële zorgen. Mensen die vastlopen op de woningmarkt, zich zorgen maken over zorg, hun regio zien achteruitgaan, moeite hebben met snelle culturele verandering of wantrouwen voelen tegenover instituties, moeten niet worden weggezet als moreel achterlijk. Maar erkenning van zorgen betekent niet dat de vijandbeelden die eraan worden gekoppeld moeten worden overgenomen. Democratische politiek moet onderscheiden tussen ervaring en interpretatie: de ervaring van onzekerheid kan legitiem zijn, de interpretatie dat minderheden daarom minder rechten verdienen niet.

Daarom zijn publieke verhalen nodig die zowel eerlijk als verbindend zijn. Eerlijk, omdat zij problemen niet ontkennen. Verbindend, omdat zij problemen niet oplossen door groepen tegenover elkaar te plaatsen. Een democratisch narratief over wonen zegt bijvoorbeeld: er is een ernstige woningcrisis, veroorzaakt door structurele keuzes, schaarste en marktordening; de oplossing ligt in bouwen, reguleren en verdelen op basis van rechtvaardige criteria, niet in haat tegen statushouders. Een democratisch narratief over migratie zegt: migratie vraagt bestuurlijke ordening, draagkracht en integratie-infrastructuur; maar mensen die vluchten voor oorlog of vervolging blijven dragers van waardigheid en rechten. Een democratisch narratief over identiteit zegt: Nederland verandert, maar verandering hoeft geen verlies van menselijke waardigheid te betekenen; pluraliteit vraagt gedeelde instituties, geen culturele zuiverheid.

Inclusieve erkenning veronderstelt ook dat dominante groepen leren omgaan met verlies van vanzelfsprekendheid. Gelijkwaardigheid kan voelen als verlies wanneer men gewend was normatief centraal te staan. Democratische politiek moet dat gevoel kunnen benoemen zonder het te bevestigen als recht op dominantie. De boodschap is: ook uw zorgen doen ertoe, maar niet omdat anderen minder zouden mogen meetellen. Uw plaats in de samenleving wordt niet bedreigd door de volwaardige plaats van anderen. Een democratische gemeenschap is geen rangorde waarin erkenning schaars is, maar een gedeelde orde waarin waardigheid wederkerig is.

Cultuur, onderwijs, kunst, media, religieuze gemeenschappen en lokale initiatieven spelen hierin een grote rol. Zij kunnen verhalen vertellen waarin mensen niet alleen als concurrenten verschijnen, maar als mede-dragers van een gedeelde samenleving. Dat vraagt om meer dan campagnes tegen haat. Het vraagt om positieve verbeelding van samenleven: verhalen over buurten waarin verschillen worden bemiddeld, over gezamenlijke arbeid, over gedeelde zorg, over intergenerationele verantwoordelijkheid, over vrijheid als wederzijdse bescherming en over nationale identiteit als democratische praktijk in plaats van etnische grens.

6. Van toolkit naar institutioneel paradigma

Deze vijf pijlers moeten niet los van elkaar worden gezien. Bestaanszekerheid zonder antidiscriminatie kan alsnog majoritair of exclusief worden. Antidiscriminatie zonder bestaanszekerheid kan door groepen in onzekerheid worden ervaren als symbolisch beleid zonder materiële basis. Epistemische infrastructuur zonder participatie kan technocratisch lijken. Participatie zonder rechtsstatelijke begrenzing kan minderheden kwetsbaar maken voor lokale meerderheidsdruk. Inclusieve erkenning zonder beleid blijft retorisch. Democratische tegenstrategieën vragen dus om integratie.

De samenhang kan worden samengevat in één institutionele opdracht: bouw een samenleving waarin mensen bestaanszekerheid, erkenning, informatie, stem en bescherming ervaren zonder dat zij hun waardigheid hoeven te ontlenen aan de uitsluiting van anderen. Dat is de positieve keerzijde van de diagnose. Als extreemrechts populisme eigenwaarde door vijandschap biedt, moet democratische politiek eigenwaarde door deelname mogelijk maken.

Dit vraagt om een verschuiving van reactieve naar preventieve democratische rechtsstaatspolitiek. Reactief beleid grijpt in wanneer haat, discriminatie of radicalisering al zichtbaar zijn. Preventief beleid versterkt de sociale en institutionele voorwaarden die zulke dynamieken minder aantrekkelijk maken. Dat betekent niet dat preventie repressie vervangt. Haatmisdrijven, discriminatie en geweld moeten worden aangepakt. Maar duurzame bescherming vraagt ook om woningbeleid, onderwijs, zorg, media-infrastructuur, participatie en publieke verhalen die de behoefte aan zondebokpolitiek verminderen.

Deze vijf pijlers kunnen ook worden gelezen als toetsingskader voor democratisch beleid. Bij elk beleidsvoorstel dat reageert op maatschappelijke onvrede kan worden gevraagd: vergroot het bestaanszekerheid zonder groepen tegen elkaar uit te spelen? Versterkt het minderhedenbescherming en feitelijke gelijkheid? Draagt het bij aan betrouwbare informatie, mediawijsheid en corrigeerbaarheid? Vergroot het betekenisvolle participatie in plaats van louter symbolische inspraak? En biedt het erkenning zonder hiërarchie of zondebokvorming? Wanneer een beleidsreactie op onvrede één van deze vragen negatief beantwoordt, bestaat het risico dat zij niet het ressentiment vermindert, maar de voorwaarden ervan reproduceert.

Een belangrijk risico is dat democratische tegenstrategieën zelf in technocratische taal worden gevangen. Wanneer bestaanszekerheid, platformregulering of participatie alleen als beleidsinstrumenten worden gepresenteerd, missen zij hun normatieve kern. De inzet is niet louter effectiviteit, maar menswaardigheid. De vraag is niet alleen hoe extreemrechts electoraal kan worden teruggedrongen, maar hoe een samenleving kan worden ingericht waarin mensen zich niet hoeven vast te klampen aan uitsluitende identiteiten om zich gezien te voelen.

Mensen zijn relationele, kwetsbare en betekeniszoekende wezens. Zij hebben veiligheid, erkenning, gemeenschap en agency nodig. Wanneer democratische instituties die voorwaarden niet bieden, kunnen autoritaire en uitsluitende bewegingen ze vervormd aanbieden. De taak van institutioneel ontwerp is daarom niet alleen beheersing van risico’s, maar schepping van sociale voorwaarden waarin menswording mogelijk blijft: voor meerderheden én minderheden, voor mensen die zich miskend voelen én voor mensen die door die miskende groepen tot zondebok worden gemaakt.

Democratische tegenstrategieën kunnen niet worden beperkt tot communicatie, juridische begrenzing of electorale tactiek. Zij moeten bestaan uit een geïntegreerde institutionele agenda: bestaanszekerheid zonder nulsomdenken, actieve antidiscriminatie, sterke epistemische infrastructuur, betekenisvolle democratische participatie en inclusieve erkenningspolitiek. Alleen zo kan de democratische rechtsstaat een geloofwaardig alternatief bieden voor eigenwaarde door uitsluiting.

Een rechtvaardige samenleving bestrijdt extreemrechts dus niet alleen door te zeggen dat haat verkeerd is. Zij bestrijdt extreemrechts door de sociale werkelijkheid zo te ordenen dat mensen minder behoefte hebben aan haat om zich iemand te voelen. Dat is de diepere opgave: een samenleving bouwen waarin waardigheid niet voortkomt uit hiërarchie, veiligheid niet uit zondebokken, gemeenschap niet uit homogeniteit en erkenning niet uit vernedering, maar uit gedeelde instituties die ieder mens als volwaardig deelnemer beschermen.

Lees het gehele onderzoek: “Eigenwaarde door uitsluiting: bedreigde status, groepsnarcisme en extreemrechts stemgedrag” Een sociaalpsychologische en institutionele analyse van ressentiment, identiteit en politieke radicalisering. https://www.academia.edu/166923516/Eigenwaarde_door_uitsluiting_bedreigde_status_groepsnarcisme_en_extreemrechts_stemgedrag

---

[1] Over bestaanszekerheid, sociale grondrechten en democratische legitimiteit: T.H. Marshall, Citizenship and Social Class (Cambridge: Cambridge University Press, 1950); Amartya Sen, Development as Freedom (New York: Knopf, 1999); Martha C. Nussbaum, Creating Capabilities: The Human Development Approach (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2011).

[2] Over discriminatie, minderhedenbescherming en institutionele gelijkheid: Sandra Fredman, Discrimination Law, 2e druk (Oxford: Oxford University Press, 2011); Kimberlé Crenshaw, “Demarginalizing the Intersection of Race and Sex,” University of Chicago Legal Forum 1989, nr. 1 (1989): 139–167; Miranda Fricker, Epistemic Injustice: Power and the Ethics of Knowing (Oxford: Oxford University Press, 2007).

[3] Over epistemische infrastructuur, media en democratie: Jürgen Habermas, Strukturwandel der Öffentlichkeit (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1962); Yochai Benkler, Robert Faris en Hal Roberts, Network Propaganda: Manipulation, Disinformation, and Radicalization in American Politics (Oxford: Oxford University Press, 2018); Zeynep Tufekci, Twitter and Tear Gas (New Haven: Yale University Press, 2017).

[4] Over democratische participatie, deliberatie en institutionele vernieuwing: Jürgen Habermas, Faktizität und Geltung (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1992); James S. Fishkin, When the People Speak: Deliberative Democracy and Public Consultation (Oxford: Oxford University Press, 2009); Jane Mansbridge e.a., “A Systemic Approach to Deliberative Democracy,” in John Parkinson en Jane Mansbridge (red.), Deliberative Systems (Cambridge: Cambridge University Press, 2012), 1–26.

[5] Over erkenning, pluraliteit en democratische solidariteit: Axel Honneth, Kampf um Anerkennung (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1992); Nancy Fraser en Axel Honneth, Redistribution or Recognition? (London/New York: Verso, 2003); Iris Marion Young, Justice and the Politics of Difference (Princeton: Princeton University Press, 1990).