Eigenwaarde door uitsluiting: hoe onzekerheid kan omslaan in vijandschap

Waarom zoeken mensen in tijden van onzekerheid soms houvast in uitsluiting? Die vraag vormt de kern van Eigenwaarde door uitsluiting: bedreigde status, groepsnarcisme en extreemrechts stemgedrag. Het boek onderzoekt waarom maatschappelijke onvrede niet altijd leidt tot solidariteit, sociale hervorming of democratische vernieuwing, maar soms wordt omgezet in vijandigheid tegenover kwetsbare groepen. De centrale these is dat extreemrechts en radicaal-rechts populisme voor sommige mensen een vorm van identiteitsherstel bieden: wie zich miskend, bedreigd of achtergesteld voelt, krijgt een verhaal aangereikt waarin de eigen groep opnieuw betekenis, waardigheid en superioriteit krijgt door anderen lager te plaatsen.

Het boek begint met een belangrijke nuance. Niet iedere stem op radicaal-rechts komt voort uit racisme, niet iedere zorg over migratie is extreemrechts en niet elke proteststem kan worden verklaard uit lage eigenwaarde. De analyse wil geen psychologische diagnose van kiezers geven. Zij onderzoekt een specifieker mechanisme: de manier waarop reële onzekerheid — woningnood, bestaansonzekerheid, druk op voorzieningen, verlies van vertrouwen in instituties — politiek kan worden vertaald in een verhaal van bedreiging, verdringing en herstel. De vraag is dus niet alleen waarom mensen ontevreden zijn, maar waarom die ontevredenheid soms wordt gericht tegen migranten, moslims, vluchtelingen, lhbtiq+-personen, Joden, Roma, Sinti, woonwagenbewoners of andere minderheden.

Daarvoor maakt het boek onderscheid tussen radicaal-rechts populisme en extreemrechts. Radicaal-rechts populisme wordt beschreven als een combinatie van nativisme, autoritarisme en populisme: het idee dat de staat primair toebehoort aan een oorspronkelijke nationale groep, dat orde en gezag hard moeten worden gehandhaafd, en dat een zuiver volk tegenover een corrupte elite staat. Extreemrechts gaat verder doordat het niet alleen pluralisme en minderhedenbescherming ondermijnt, maar uiteindelijk ook de democratische rechtsstaat zelf aantast. In beide gevallen staat een uitsluitende identiteit centraal: de eigen groep wordt voorgesteld als normaal, oorspronkelijk en moreel superieur, terwijl anderen verschijnen als bedreiging, afwijking of indringer.

De Nederlandse context speelt in het boek een belangrijke rol. Woningnood, bestaansonzekerheid, politiek wantrouwen en migratieframes worden geanalyseerd als voedingsbodem voor ressentiment. Vooral de woningcrisis laat zien hoe een structureel probleem kan worden versimpeld tot een identitair conflict. Wanneer mensen geen betaalbare woning kunnen vinden, kan dat worden begrepen als gevolg van falend woonbeleid, marktordening, ruimtelijke keuzes en jarenlang tekortschietende bouwproductie. Maar het kan ook worden vertaald in een nulsomverhaal: “zij krijgen huizen, wij niet.” Dan wordt woningnood niet langer gezien als institutioneel falen, maar als bewijs dat “eigen mensen” worden achtergesteld.

Vervolgens werkt het boek verschillende sociaal-psychologische mechanismen uit. Relatieve deprivatie laat zien dat politieke woede vaak niet ontstaat uit armoede op zichzelf, maar uit het gevoel dat de eigen groep minder krijgt dan anderen. Statusdreiging gaat nog een laag dieper: zij verwijst naar het gevoel dat de eigen groep haar vanzelfsprekende positie, culturele dominantie of symbolische voorrang verliest. Sociale identiteit verklaart hoe mensen eigenwaarde ontlenen aan groepslidmaatschap. Neerwaartse vergelijking maakt zichtbaar hoe die eigenwaarde kan worden versterkt door anderen als lager, gevaarlijk of minderwaardig voor te stellen. Collective narcissism en ressentiment verklaren hoe een gekrenkte groepsidentiteit kan omslaan in morele woede: de overtuiging dat “wij” zijn vernederd, verraden of vervangen.

Ook gender en masculiniteit krijgen aandacht. Het boek laat zien dat extreemrechtse mobilisatie niet alleen draait om nationale, etnische of culturele statusdreiging, maar ook om bedreigde mannelijkheid. Verzet tegen feminisme, lhbtiq+-emancipatie, gendergelijkheid en zogenoemde “woke” cultuur kan functioneren als reactie op het verlies van vanzelfsprekende mannelijke normativiteit. Online subculturen, algoritmische aanbevelingen en digitale radicaliseringsroutes kunnen deze gevoelens versterken door jonge mannen een verhaal te bieden waarin persoonlijke frustratie wordt verbonden met een bredere strijd tegen feminisme, migratie, elites en culturele verandering.

Een ander belangrijk deel van het boek gaat over autoritarisme, sociale-dominantieoriëntatie en zondebokmechanismen. Sociale-dominantieoriëntatie verwijst naar de neiging om groepshiërarchieën wenselijk of natuurlijk te vinden. Rechtse autoritarisme verwijst naar een verlangen naar orde, gezag, conformiteit en bestraffing van afwijking. Samen kunnen deze houdingen steun geven aan politiek die harde grenzen trekt tussen “wij” en “zij”. Scapegoating maakt vervolgens zichtbaar waarom juist kwetsbare groepen vaak de schuld krijgen van structurele problemen. Niet omdat zij werkelijk de oorzaak zijn van woningnood, bestaansonzekerheid of institutioneel falen, maar omdat zij zichtbaar, herkenbaar en politiek bruikbaar zijn als symbolische tegenbeelden.

Media, algoritmen en populistische communicatie versterken deze dynamiek. Het boek beschrijft hoe digitale platforms bedreiging produceren door aandacht te belonen. Berichten die angst, woede en verontwaardiging oproepen, verspreiden zich vaak sneller dan genuanceerde analyses. Daardoor kunnen migratie, criminaliteit, gender, religie of nationale identiteit voortdurend worden geframed als crisis. Populistische communicatie maakt daar gebruik van door complexe maatschappelijke processen te herleiden tot eenvoudige morele tegenstellingen: het volk tegenover de elite, Nederlanders tegenover vreemdelingen, normale mensen tegenover activisten, orde tegenover chaos.

De impact op minderheden is volgens het boek diepgaand. Uitsluitende politiek blijft niet beperkt tot verkiezingsuitslagen of beleidsdebatten. Zij raakt de voorwaarden waaronder mensen kunnen leven zonder angst, zonder permanente verdenking en zonder zichzelf te hoeven verbergen. Minderheden worden geconfronteerd met vijandbeelden, sociale druk, zelfcensuur, discriminatie en het gevoel dat hun burgerschap voorwaardelijk is. Daarmee wordt hun menswording beperkt: hun vermogen om vrij, zichtbaar, veilig en volwaardig deel te nemen aan de samenleving komt onder druk te staan.

Daarmee krijgt het boek ook een institutionele dimensie. Extreemrechts populisme wordt niet alleen gezien als een electoraal probleem, maar als symptoom van een bredere crisis van erkenning, bestaanszekerheid en democratische bemiddeling. Een samenleving waarin grote groepen zich onzeker en niet gehoord voelen, maar waarin minderheden tegelijk onvoldoende worden beschermd tegen de woede die daaruit voortkomt, heeft een dubbel probleem: zij faalt in sociale rechtvaardigheid én in rechtsstatelijke bescherming. De democratische rechtsstaat moet daarom zowel sociale onzekerheid serieus nemen als een harde grens trekken tegen ontmenselijking, discriminatie en uitsluiting.

Het boek werkt uiteindelijk toe naar een model van extreemrechts stemgedrag als identiteitsherstel door uitsluiting. Economische onzekerheid, relatieve deprivatie, statusdreiging, groepsidentiteit, groepsnarcisme, ressentiment, autoritarisme, zondebokvorming, mediatisering en institutioneel falen vormen samen geen eenvoudige causale keten, maar een samenhangend interpretatiekader. Extreemrechts populisme wordt aantrekkelijk waar mensen hun onzekerheid leren begrijpen als vernedering, hun vernedering als veroorzaakt door vijanden, en hun herstel als afhankelijk van het terugdringen van die vijanden.

De normatieve kern van het boek is scherp: erkenning is noodzakelijk, maar wordt gevaarlijk wanneer zij exclusief wordt. Mensen hebben behoefte aan waardigheid, veiligheid, betekenis en verbondenheid. Maar wanneer de erkenning van de ene groep afhankelijk wordt gemaakt van de vernedering of uitsluiting van een andere groep, verandert erkenningspolitiek in dominantiepolitiek. De democratische vraag is daarom niet of mensen erkenning nodig hebben, maar hoe erkenning zo kan worden georganiseerd dat zij pluraliteit draagt in plaats van vernietigt.

In het laatste deel verschuift het boek van diagnose naar tegenstrategie. Democratische politiek moet meer doen dan extreemrechts moreel veroordelen. Zij moet de sociale en institutionele voorwaarden versterken waardoor mensen minder vatbaar worden voor eigenwaarde door vijandschap. Dat betekent: bestaanszekerheid zonder nulsomdenken, antidiscriminatie en minderhedenbescherming, betrouwbare epistemische infrastructuur, democratische participatie en inclusieve erkenningspolitiek. Sociale woningbouw, sterke publieke voorzieningen, mediawijsheid, betrouwbare journalistiek, burgerparticipatie en instituties die werkelijk luisteren, zijn geen losse beleidsinstrumenten, maar onderdelen van democratische veerkracht.

De slotboodschap is dat uitsluiting geen noodlot is. Mensen kunnen anders leren kijken, instituties kunnen anders worden ingericht en publieke verhalen kunnen anders worden verteld. Tegenover eigenwaarde door uitsluiting moet een democratisch alternatief worden geplaatst: eigenwaarde door gelijkwaardige deelname. Een rechtvaardige samenleving ontstaat niet door groepen tegen elkaar uit te spelen, maar door bestaanszekerheid, erkenning, bescherming en participatie zo te organiseren dat niemand zijn waardigheid hoeft te zoeken in de vernedering van een ander.

Lees het gehele onderzoek: “Eigenwaarde door uitsluiting: bedreigde status, groepsnarcisme en extreemrechts stemgedrag” Een sociaal-psychologische en institutionele analyse van ressentiment, identiteit en politieke radicalisering. https://www.academia.edu/166923516/Eigenwaarde_door_uitsluiting_bedreigde_status_groepsnarcisme_en_extreemrechts_stemgedrag