Je wordt niet geboren als ‘jezelf’ — je wordt het samen

 Een paar dagen nadat Lina in de trein de discussie over het klimaatprotest had gelezen, besluit ze na school even langs het plein in het centrum te lopen. Daar verzamelen zich jongeren met spandoeken waarop leuzen staan over klimaatverandering en de toekomst van de planeet. Sommigen zingen, anderen houden korte toespraken. Aan de rand van het plein staan ook mensen die kritisch toekijken. Sommigen vinden de actie inspirerend, anderen vinden dat jongeren zich beter op school zouden concentreren.

Lina blijft een tijdje kijken. Ze merkt dat de sfeer op het plein iets met haar doet. De energie van de groep, de emoties in de stemmen van de sprekers en de reacties van omstanders maken indruk. Hoewel ze nog steeds niet precies weet wat ze van alles moet vinden, voelt ze dat dit moment belangrijk is voor veel mensen die hier staan.

Situaties zoals deze laten zien hoe sterk mensen op elkaar reageren. De aanwezigheid van anderen beïnvloedt hoe we gebeurtenissen ervaren, hoe we onze emoties interpreteren en hoe we uiteindelijk handelen.

Dat roept een interessante vraag op: in hoeverre vormen andere mensen eigenlijk wie wij zijn?

Ontwikkeling in relatie tot anderen

Wanneer mensen nadenken over hun identiteit, denken zij vaak aan persoonlijke eigenschappen: karakter, talenten of overtuigingen. Toch ontstaat een groot deel van die eigenschappen in relatie tot anderen.

Een kind leert bijvoorbeeld wat eerlijkheid betekent doordat het ervaart hoe anderen reageren op gedrag. Wanneer een kind speelgoed afpakt en een ander kind begint te huilen, reageren volwassenen vaak door uit te leggen waarom dat gedrag niet eerlijk is. In zulke situaties ontstaan de eerste inzichten in rechtvaardigheid.

Ook emoties ontwikkelen zich in interactie met anderen. Baby’s reageren al vroeg op gezichtsuitdrukkingen en stemmen. Naarmate zij ouder worden, leren zij emoties beter herkennen en begrijpen. Ze ontdekken dat boosheid, verdriet of blijdschap vaak samenhangen met sociale situaties.

Misschien kun je bij jezelf nagaan hoe je hebt geleerd om emoties van anderen te begrijpen. Was dat iets wat je alleen ontdekte, of speelde de reactie van mensen om je heen daarbij een rol?

De sociale oorsprong van identiteit

Naarmate mensen ouder worden, ontstaat hun identiteit steeds meer in dialoog met anderen. Vriendschappen, familiebanden, onderwijs en culturele tradities spelen daarbij allemaal een rol.

Voor Lina betekent school bijvoorbeeld meer dan alleen het leren van vakken. Het is ook een plek waar zij ontdekt hoe anderen naar de wereld kijken. Sommige klasgenoten zijn sterk geïnteresseerd in politiek, anderen in technologie of kunst. Door gesprekken met hen komt Lina in aanraking met ideeën die zij thuis misschien nooit had gehoord.

Dit soort sociale interacties helpt mensen om hun eigen overtuigingen te vormen. Soms nemen zij ideeën van anderen over. Soms ontwikkelen zij juist een ander standpunt. In beide gevallen ontstaat hun identiteit in relatie tot de mensen om hen heen.

Dit roept een interessante reflectie op. Hoeveel van onze overtuigingen zouden hetzelfde blijven als we in een andere sociale omgeving waren opgegroeid?

Samenwerking als menselijke kracht

De relationele aard van de mens wordt nog duidelijker wanneer we kijken naar samenwerking.

Mensen zijn in staat om samen complexe taken uit te voeren die individuen afzonderlijk nauwelijks kunnen realiseren. Denk bijvoorbeeld aan het bouwen van steden, het ontwikkelen van medicijnen of het organiseren van wereldwijde communicatienetwerken.

De recente pandemie liet dit op indrukwekkende wijze zien. Wetenschappers uit verschillende landen werkten samen om vaccins te ontwikkelen, terwijl artsen, verpleegkundigen en logistieke organisaties wereldwijd betrokken waren bij de distributie ervan. Geen enkel individu had dit alleen kunnen realiseren.

Samenwerking maakt dus dingen mogelijk die ver buiten het bereik van afzonderlijke individuen liggen.

Dat roept een nieuwe vraag op: waarom zijn mensen eigenlijk zo goed in samenwerken?

Vertrouwen en sociale verwachtingen

Samenwerking werkt alleen wanneer mensen een zekere mate van vertrouwen hebben in elkaar.

Wanneer Lina bijvoorbeeld met klasgenoten een groepsproject moet maken, gaat zij ervan uit dat iedereen een bijdrage zal leveren. Als iemand zijn deel niet doet, kan dat tot frustratie leiden. Tegelijk leert zo’n ervaring haar ook hoe belangrijk duidelijke afspraken en communicatie zijn.

Dit soort verwachtingen spelen een grote rol in menselijke samenlevingen. Mensen gaan er meestal van uit dat anderen zich aan bepaalde regels houden: dat automobilisten stoppen voor een rood licht, dat winkels eerlijke prijzen rekenen en dat afspraken worden nagekomen.

Misschien sta je er zelden bij stil hoeveel vertrouwen nodig is om een samenleving te laten functioneren. Wat zou er gebeuren als mensen plotseling zouden stoppen met het naleven van zulke basisregels?

Conflicten als onderdeel van relaties

Relaties tussen mensen verlopen natuurlijk niet altijd harmonieus. Conflicten en meningsverschillen horen bij het samenleven.

Op het plein waar Lina de klimaatdemonstratie bezocht, ontstonden bijvoorbeeld ook discussies tussen demonstranten en omstanders. Sommigen vonden dat de actie noodzakelijk was om aandacht te vragen voor de toekomst van de planeet. Anderen vonden dat zulke protesten overdreven waren of dat ze economische schade konden veroorzaken.

Dergelijke meningsverschillen zijn niet uitzonderlijk. In elke samenleving bestaan verschillende ideeën over wat rechtvaardig, verstandig of wenselijk is.

De vraag is daarom niet of conflicten bestaan, maar hoe samenlevingen ermee omgaan. Kunnen mensen hun verschillen bespreken zonder elkaar als vijanden te zien? Of leiden meningsverschillen tot polarisatie en wantrouwen?

 

Relaties als bron van ontwikkeling

Wanneer we deze voorbeelden samen bekijken, wordt een belangrijk inzicht zichtbaar. Relaties met anderen vormen niet alleen een achtergrond van menselijke ontwikkeling. Zij zijn er een voorwaarde voor.

Mensen leren taal, normen, emoties en vaardigheden in interactie met anderen. Tegelijk kunnen relaties ook spanningen en conflicten veroorzaken. Samenleven is daarom altijd een dynamisch proces waarin samenwerking en verschil naast elkaar bestaan.

Dit relationele karakter van mens-zijn vormt een belangrijke sleutel om menselijke samenlevingen te begrijpen.

Wanneer vreemden zich verbonden voelen

Wanneer Lina terugdenkt aan het plein waar de klimaatdemonstratie plaatsvond, realiseert ze zich iets opmerkelijks. Veel van de mensen die daar samenkwamen kenden elkaar helemaal niet. Toch voelden zij zich verbonden door een gedeeld idee over de toekomst van de planeet.

Dat roept een intrigerende vraag op. Hoe is het mogelijk dat grote groepen mensen zich met elkaar verbonden voelen, zelfs wanneer zij elkaar nooit eerder hebben ontmoet? Waarom ervaren mensen soms een sterke band met een natie, een religieuze gemeenschap of een sociale beweging?

Het antwoord ligt vaak niet alleen in regels of instituties, maar in iets anders: de verhalen die mensen met elkaar delen over hun verleden, hun waarden en hun toekomst.

Lees verder: https://www.academia.edu/165495213/Mens_zijn_als_proces_Antropologische_fundamenten_voor_een_rechtvaardige_en_duurzame_samenleving_Deel_I_De_mens_als_dynamisch_en_relationeel_proces_De_mens_wordt_niet_geboren_als_voltooid_wezen_maar_ontstaat_in_relaties_geschiedenis_en_betekenis_?source=swp_share