Fundament van normatieve antropologie binnen de Relationeel-Procesmatige Antropologie

 

Dit hoofdstuk vormt de laatste verdiepingslaag van het mensbeeld vóór de overgang naar het tweede deel, waarin de maatschappelijke en institutionele implicaties worden uitgewerkt. De inzet is hier nadrukkelijk niet om politieke aanbevelingen te formuleren, maar om de antropologische grondstructuur te expliciteren waaruit normatieve oriëntaties kunnen voortvloeien. Daarmee wordt een onderscheid bewaakt dat voor de academische integriteit van het project essentieel is: descriptieve analyse beschrijft menselijke bestaanscondities; normatieve reflectie onderzoekt welke minimale oriëntaties plausibel worden wanneer die bestaanscondities serieus worden genomen, zonder dat zij er logisch uit “volgen” of als morele doctrine worden vastgelegd.

De Relationeel-Procesmatige Antropologie presenteert zich in deze fase als een open, corrigeerbaar raamwerk. Dat open karakter is geen vrijblijvende houding, maar vloeit voort uit de procesontologische kern van het mensbeeld: wanneer de mens als dynamisch en historisch ontwikkelend proces wordt begrepen, kan ook het theoretische kader dat hem beschrijft niet dogmatisch worden afgesloten. Tegelijkertijd moet de Relationeel-Procesmatige Antropologie expliciet waakzaam blijven voor de historische misbruiken van antropologie en evolutiedenken. Juist integratieve mensbeelden zijn kwetsbaar voor legitimerende toepassingen: zij kunnen onbedoeld hiërarchieën naturaliseren, paternalistische sturingsidealen ondersteunen of culturele dominantie maskeren als neutraliteit. Daarom wordt in dit hoofdstuk de antropologische verdieping systematisch verbonden met conceptuele beveiligingen, waaronder antihiërarchie, epistemische reflexiviteit en het onderscheid tussen beschrijving en normatieve implicatie.

De verdieping verloopt langs zeven thematische assen: ontologie, kwetsbaarheid, waardigheid, macht, conflict, pluraliteit en flourishing. Een aanvullende achtste as expliciteert de conceptuele architectuur: kernbegrippen, onderlinge samenhang en het analytische onderscheid tussen beschrijvende claims en normatieve gevolgtrekkingen. Zo wordt het mensbeeld niet alleen inhoudelijk verdiept, maar ook methodologisch gestabiliseerd, zodat het in het tweede deel kan functioneren als consistent fundament voor institutionele analyse.

9.1 Ontologische grondslag van de relationeel-procesmatige mens

De Relationeel-Procesmatige Antropologie vertrekt vanuit een ontologische herformulering van wat de mens is. In plaats van de mens te behandelen als een stabiele entiteit met vaste eigenschappen, wordt de mens begrepen als een dynamisch, emergent en relationeel proces. Menselijk bestaan verschijnt als gelaagde ontwikkelingsdynamiek waarin biologische, psychologische, sociale, culturele en ecologische processen elkaar voortdurend vormen. Identiteit is binnen dit perspectief geen onveranderlijke kern, maar een patroon dat zich tijdelijk stabiliseert en vervolgens transformeert binnen tijd, relatie en betekenisgeving.

Deze procesontologie sluit aan bij procesfilosofie en complexiteitstheorie, maar krijgt binnen de Relationeel-Procesmatige Antropologie een uitgesproken antropologische invulling: de mens is een open systeem. Dat open karakter betreft niet alleen de biologische uitwisseling van materie en energie met de omgeving, maar ook de structurele afhankelijkheid van symbolische en sociale uitwisseling. Taal, erkenning, rituelen, normen en verhalen zijn geen externe “invloeden” op een al gevormd individu, maar constitutieve voorwaarden voor menswording. De mens ontwikkelt zich daarom co-evolutionair: organismen en omgevingen beïnvloeden elkaar wederzijds, terwijl culturele en technologische veranderingen de sociale en ecologische “omgeving” van de mens voortdurend herscheppen.

De religieus-antropologische dialoog verdiept dit ontologische uitgangspunt. Veel wereldreligies hebben, elk in eigen taal, de intuïtie ontwikkeld dat de mens niet adequaat als substantie te begrijpen is. Boeddhistische tradities articuleren procesmatigheid via vergankelijkheid en niet-zelf; joodse tradities benadrukken dialogische identiteit door voortdurende interpretatie; christelijke en islamitische denkkaders leggen de nadruk op relationaliteit en verantwoordelijkheid binnen gemeenschap; hindoeïstische tradities situeren menselijk bestaan in langdurige ontwikkelingsprocessen; humanistische tradities benadrukken zelfinterpretatie, kritiek en pluraliteit zonder transcendente fundering. De Relationeel-Procesmatige Antropologie neemt deze inzichten niet als openbaring of bewijs, maar als historische antropologische kennisvormen die convergeren op dezelfde structurele observatie: menselijk bestaan is relationeel, interpretatief en veranderlijk.

Relationaliteit is binnen dit ontologische kader geen bijkomstige eigenschap, maar bestaansvoorwaarde. Mensen worden niet eerst individuen die vervolgens relaties aangaan; zij ontstaan als individuen binnen relaties. Hechting, taalverwerving, morele oriëntatie en identiteitsvorming zijn intrinsiek afhankelijk van intermenselijke interactie en culturele overdracht. Dat betekent ook dat gemeenschap niet enkel instrumenteel is (handig), maar constitutief (vormend) voor menselijke ontwikkeling.

Tegelijk verwerpt deze ontologie zowel essentialisme als relativisme. Essentialistische mensbeelden behandelen menselijke natuur als tijdloze kern; radicale relativistische posities riskeren te suggereren dat er geen gedeelde antropologische basis bestaat. De Relationeel-Procesmatige Antropologie neemt een middenpositie in: menselijke ontwikkeling voltrekt zich binnen gedeelde bestaanscondities (belichaming, afhankelijkheid, kwetsbaarheid, betekenisvorming), terwijl de concrete uitwerking ervan historisch en cultureel variabel blijft.

Cruciaal is bovendien een expliciete ontologische antihiërarchie. De Relationeel-Procesmatige Antropologie verwerpt elke interpretatie waarin variatie, evolutie of culturele ontwikkeling wordt vertaald naar gradaties van menselijkheid. Historisch is antropologie herhaaldelijk misbruikt—van schedelmetingen tot sociaal-darwinistische ideologie—om koloniale dominantie en raciale hiërarchieën te legitimeren. Daarom wordt evolutie binnen de Relationeel-Procesmatige Antropologie begrepen als multilineair, contextgevoelig en niet-normatief: zij produceert variatie, geen morele rangorde. Diversiteit verschijnt als adaptieve expressie van menselijke ontwikkelingsmogelijkheden, niet als aanwijzing van ongelijkwaardige waardigheid.

9.2 Kwetsbaarheid als fundamentele bestaansconditie

Binnen de Relationeel-Procesmatige Antropologie vormt kwetsbaarheid een sleutelbegrip om menselijke natuur te begrijpen. Kwetsbaarheid is geen afwijking die moet worden “opgelost”, maar een constitutieve eigenschap van menselijk bestaan die ontwikkeling, relationaliteit en moraliteit mede mogelijk maakt. Religies en levensbeschouwingen hebben kwetsbaarheid door de geschiedenis heen tot kernmotief gemaakt—niet als bewijs van minderwaardigheid, maar als grondtoon van het menselijke.

Kwetsbaarheid kent verschillende lagen die analytisch onderscheiden moeten worden, juist omdat ze in maatschappelijke praktijken vaak door elkaar lopen. Lichamelijke kwetsbaarheid volgt uit belichaming: mensen zijn afhankelijk van voeding, bescherming, gezondheid en zorg gedurende hun hele levensloop. De menselijke kindertijd is uitzonderlijk lang; afhankelijkheid is niet incidenteel maar structureel. Dit biologische gegeven dwingt sociale organisatie af: zorgrelaties zijn geen luxe, maar voorwaarde voor overleving en ontwikkeling.

Cognitieve kwetsbaarheid verwijst naar beperkte rationaliteit, emotionele beïnvloedbaarheid en vatbaarheid voor denkfouten, groepsdruk en misleiding. Deze kwetsbaarheid is tegelijk beperking en voorwaarde voor leerbaarheid: mensen zijn open voor cultuur en kunnen zich aanpassen, maar zijn ook vatbaar voor propaganda, polarisatie en collectieve illusies. Religieuze tradities herkennen dit vaak in eigen termen—verleiding, hoogmoed, illusie, verblinding—zonder dat de Relationeel-Procesmatige Antropologie die termen theologisch hoeft te adopteren. Hun antropologische waarde ligt in het inzicht dat het menselijk oordeelsvermogen kwetsbaar is, en dat morele en politieke ordening daarom altijd strijd voert tegen cognitieve en affectieve ontsporing.

Sociale kwetsbaarheid betreft de afhankelijkheid van erkenning, verbondenheid en participatie. Zonder stabiele relaties en sociale insluiting stagneert emotionele en morele ontwikkeling; langdurige uitsluiting kan leiden tot existentiële schade. Dit maakt zichtbaar waarom vernedering, racialisering en institutionele uitsluiting niet louter “sociale problemen” zijn, maar aanvallen op de condities waaronder mensen zichzelf als mens kunnen vormen.

Existentiële kwetsbaarheid omvat onzekerheid, sterfelijkheid en de permanente aanwezigheid van betekenisvragen. Mensen leven niet alleen in een wereld van oorzaken en effecten, maar ook in een wereld van interpretaties. Religies zijn historisch intensieve “laboratoria van betekenis”: zij ontwikkelen narratieven en rituelen om met lijden, verlies en dood om te gaan. De Relationeel-Procesmatige Antropologie beschouwt dit niet als bewijs van religieuze waarheid, maar als antropologisch gegeven: betekenisvorming is een antwoord op existentiële kwetsbaarheid en behoort tot de structuur van mens-zijn.

Ten slotte is er ecologische en evolutionaire kwetsbaarheid: menselijk leven is afhankelijk van fragiele ecosystemen en planetaire grenzen. Ecologische ontwrichting heeft niet slechts omgevingsimpact, maar raakt de bestaansvoorwaarden van menselijke ontwikkeling zelf. Daarmee wordt kwetsbaarheid ook een brug naar de structurele beperking van “flourishing”: ontplooiing is nooit los verkrijgbaar van ecologische draagkracht.

Binnen de Relationeel-Procesmatige Antropologie functioneert kwetsbaarheid als scharnier tussen empirische menskunde en normatieve reflectie. Niet omdat kwetsbaarheid automatisch een moraal dicteert, maar omdat zij zichtbaar maakt welke vormen van schade, exploitatie en miskenning menselijk leven fundamenteel aantasten. Kwetsbaarheid verklaart daarmee waarom zorg, bescherming en solidariteit historisch telkens terugkeren—religieus, moreel en institutioneel—als antwoord op gedeelde menselijke condities.

9.3 Antropologische grondstructuur van menselijke waardigheid

Op basis van de analyse van bestaanscondities kan de Relationeel-Procesmatige Antropologie een grondstructuur van menselijke waardigheid formuleren zonder waardigheid als metafysisch axioma te presenteren. Waardigheid verschijnt hier als emergente normatieve kern die plausibel wordt wanneer kwetsbaarheid, ontwikkelbaarheid, relationaliteit en betekenisvermogen serieus worden genomen. Religieuze en seculiere tradities convergeren opvallend rond deze kern, zij het met verschillende woorden en rechtvaardigingen.

Waardigheid wordt binnen de Relationeel-Procesmatige Antropologie gegrond in vier samenhangende dimensies. Ten eerste kwetsbaarheid: omdat mensen beschadigbaar en exploiteerbaar zijn, ontstaat een normatieve intuïtie dat kwetsbaarheid niet mag worden uitgebuit maar bescherming verdient. Religies articuleren dit vaak als compassie, barmhartigheid of zorgplicht; seculiere tradities als beschermwaardigheid van leven en lichamelijke integriteit.

Ten tweede ontwikkelbaarheid: mensen bezitten het vermogen tot cognitieve, morele en relationele groei. Waardigheid impliceert daarom niet alleen bescherming tegen schade, maar ook erkenning dat mensen ontwikkelingskansen nodig hebben. Hier raken capability-denken, religieuze vormingstradities en humanistische ontplooiingsidealen elkaar op antropologisch niveau: de mens verdient niet alleen “niet-schade”, maar voorwaarden waaronder hij kan worden.

Ten derde relationaliteit: identiteit ontstaat binnen relaties van erkenning. Ontmenselijking treedt op wanneer mensen systematisch worden gereduceerd tot middel, object, categorie of vijandbeeld. Religieuze tradities hebben dit risico scherp waargenomen, mede omdat zij historisch zowel praktijken van zorg als mechanismen van uitsluiting hebben voortgebracht. De Relationeel-Procesmatige Antropologie verwerkt dit niet moralistisch, maar structureel: relationele ordening is altijd kwetsbaar voor ontmenselijking.

Ten vierde betekenisvermogen: mensen leven binnen symbolische werelden en geven richting aan hun bestaan via verhalen, waarden en interpretaties. Waardigheid impliceert daarom respect voor pluraliteit van betekenisgeving, mits die pluraliteit niet ontaardt in hiërarchie, uitsluiting of geweld. Dit is een delicate normatieve grens: pluraliteit is antropologisch gegeven, maar vereist institutionele en culturele mechanismen om te voorkomen dat verschillen tot suprematie worden.

Autonomie verschijnt in dit model als afgeleide, niet als vertrekpunt. Zij is geen absolute onafhankelijkheid, maar het ontwikkelbare vermogen om richting te geven aan het eigen leven binnen relationele en materiële voorwaarden. Daarmee wordt autonomie tegelijk beschermd tegen paternalistische instrumentalisering (waarbij instituties “weten” wat ontwikkeling is) én tegen simplistische individualisering (waarbij autonomie wordt behandeld alsof zij losstaat van zorg, onderwijs en sociale erkenning).

9.4 Macht, dominantie en de exploiteerbaarheid van kwetsbaarheid

Kwetsbaarheid roept zorg en solidariteit op, maar is ook exploiteerbaar. Waar mensen afhankelijk zijn—van voedsel, bescherming, erkenning, informatie—kan macht ontstaan. Daarom behandelt de Relationeel-Procesmatige Antropologie macht niet als toevallige bijzaak van morele ontwikkeling, maar als structurele dimensie van menselijke relationaliteit.

Macht ontstaat wanneer controle over middelen, informatie, normen of instituties asymmetrisch verdeeld raakt. Zodra relationaliteit ongelijk wordt, kan afhankelijkheid omslaan in dominantie. Dit is antropologisch relevant omdat het verklaart waarom samenlevingen niet vanzelf “moreel groeien”: morele ontwikkeling wordt voortdurend bedreigd door concentratie van macht en door legitimatiesystemen die die concentratie normaliseren.

De religieus-historische dimensie is hier instructief. Religieuze tradities tonen twee tegengestelde mogelijkheden: zij kunnen kwetsbaarheid beschermen (zorgpraktijken, barmhartigheid, rechtvaardigheidsidealen), maar ook dominantie legitimeren (heilige hiërarchieën, uitsluiting, autoritarisme). Die ambivalentie is geen reden om religie als geheel te diskwalificeren, maar wel een antropologische les: morele taal is niet automatisch moreel; zij kan ook instrument van macht worden. Dit inzicht is cruciaal voor normatieve antropologie, omdat het waarschuwt tegen elke theorie die morele categorieën loskoppelt van machtsanalyse.

Daarom benadrukt de Relationeel-Procesmatige Antropologie dat wetenschappelijke kennis en antropologische theorieën zelf niet machtsvrij zijn. Reflexiviteit—kritische toetsing van meetpraktijken, concepten, selectie van data en impliciete normativiteit—is geen luxe, maar voorwaarde voor theoretische betrouwbaarheid. De Relationeel-Procesmatige Antropologie bouwt die reflexiviteit structureel in via het antihiërarchieprincipe, epistemische pluraliteit en de eis dat “universaliteit” procedureel moet worden gelegitimeerd.

9.5 Conflict, destructiviteit en morele regressie

Een realistisch mensbeeld kan niet uitsluitend op samenwerking, empathie en ontplooiing bouwen. Mensen beschikken ook over vermogens tot agressie, vijanddenken, groepsvorming en uitsluiting. Religieuze tradities erkennen dit vaak expliciet: “gebrokenheid”, “neiging tot kwaad”, “ego-illusie”, “beproeving” of “verleiding” zijn culturele pogingen om dezelfde antropologische observatie te duiden: morele capaciteit is reëel, maar fragiel.

De Relationeel-Procesmatige Antropologie begrijpt destructiviteit als emergent resultaat van een samenspel van predisposities, sociale omstandigheden en machtsstructuren. Onder druk van angst, schaarste, vernedering en ontwrichting kunnen empathie en normbinding afnemen, terwijl autoritaire ordening en zondebokmechanismen toenemen. Daarmee wordt destructiviteit niet gereduceerd tot individuele slechtheid (moraliserend individualisme), maar ook niet verontschuldigd als louter systemische onvermijdelijkheid (structureel fatalisme). Zij is het resultaat van interacties tussen menselijk potentieel, sociale context en institutionele vormgeving.

Voor normatieve antropologie is dit punt doorslaggevend: het bestaan van morele regressie betekent dat menselijke waardigheid niet alleen een moreel ideaal is, maar ook een kwetsbare uitkomst van sociale en institutionele condities. Wie waardigheid serieus neemt, moet daarom begrijpen hoe en waarom zij historisch wordt ondermijnd.

9.6 Pluraliteit, waarheid en dialogische universaliteit

Pluraliteit is antropologisch gegeven: mensen leven in uiteenlopende historische, ecologische en culturele configuraties die verschillende waarden, waarheidsregimes en interpretaties voortbrengen. Religieuze tradities laten bovendien zien dat pluraliteit niet alleen extern (tussen groepen) bestaat, maar ook intern: interpretaties verschillen binnen dezelfde traditie, en dialoog daarover is vaak constitutief voor de traditie zelf.

De Relationeel-Procesmatige Antropologie benadert waarheid daarom niet primair als bezit van één perspectief, maar als dialogisch proces van intersubjectieve toetsing. Universaliteit is binnen dit kader slechts legitiem wanneer zij procedureel, inclusief en corrigeerbaar is. Deze procedurele universaliteit is geen relativisme: zij erkent dat gedeelde normen noodzakelijk zijn om waardigheid te beschermen, maar weigert de pretentie dat één cultuur of traditie die normen definitief kan bezitten.

Hier functioneert postkoloniale kritiek als structurele waakhond. Universalisme kan emanciperen, maar ook domineren wanneer het eigen culturele uitgangspunten als neutrale standaard vermomt. Religieuze geschiedenis bevestigt dit dubbele karakter: universaliteitsclaims kunnen zowel verbindend als exclusief en gewelddadig functioneren. Daarom verwerkt de Relationeel-Procesmatige Antropologie universaliteit als permanent spanningsveld: noodzakelijk voor waardigheid, riskant voor dominantie, en alleen houdbaar wanneer zij dialogisch en epistemisch inclusief wordt geconstrueerd.

9.7 Menselijke ontplooiing en flourishing

De Relationeel-Procesmatige Antropologie eindigt niet bij kwetsbaarheid, macht en conflict, maar formuleert ook een positieve horizon: flourishing, of menselijke ontplooiing. Ontplooiing wordt begrepen als uitbreiding en verdieping van ontwikkelingsmogelijkheden binnen relationele en ecologische randvoorwaarden. Daarmee sluit de Relationeel-Procesmatige Antropologie aan bij aristotelische intuïties over eudaimonia[1] en bij capability-denken[2], maar zonder teleologisch essentialisme[3]. Ontplooiing is geen realisatie van een vooraf vaststaande menselijke essentie; het is een dynamisch proces waarin mensen hun vermogens ontwikkelen in relatie tot anderen, in betekenisvolle praktijken, en binnen planetaire grenzen.

Religieuze tradities voegen hier een relevant antropologisch element aan toe: ontplooiing wordt vaak intergenerationeel gedacht (zorg voor volgende generaties) en gekoppeld aan existentiële verdieping (wijsheid, compassie, zelftransformatie). De Relationeel-Procesmatige Antropologie neemt dit niet als normatief gebod, maar als empirisch-interpretatieve observatie: mensen ervaren ontplooiing zelden als louter individueel succes; zij verbinden het aan relaties, betekenis en toekomst. Flourishing is daarmee tegelijk persoonlijk en sociaal, en structureel afhankelijk van instituties die zorg, onderwijs, participatie en ecologische duurzaamheid mogelijk maken.

9.8 Conceptuele architectuur van de Relationeel-Procesmatige Antropologie

Een integratief mensbeeld vereist expliciete conceptuele architectuur. Zonder die structuur kan interdisciplinariteit omslaan in vaagheid, en kan het mensbeeld analytische scherpte en toetsbaarheid verliezen. Daarom worden hier de kernbegrippen, hun samenhang en het onderscheid tussen descriptieve analyse en normatieve implicatie systematisch vastgelegd.

De kernbegrippen van de Relationeel-Procesmatige Antropologie fungeren als ontologische ankerpunten: procesmatigheid, emergentie, relationaliteit, kwetsbaarheid, ontwikkelbaarheid, betekenisvermogen, co-evolutionariteit en antihiërarchie. Procesmatigheid en emergentie bepalen het basale ontologische kader: menselijk bestaan is dynamisch en niet reduceerbaar tot één verklaringslaag. Relationaliteit beschrijft de constitutieve context waarin menselijke vermogens ontstaan. Kwetsbaarheid en ontwikkelbaarheid vormen de empirische kerncondities: afhankelijkheid en veranderbaarheid zijn tegelijk risico en mogelijkheid. Betekenisvermogen benoemt het symbolische niveau waarop mensen ervaring ordenen. Co-evolutionariteit situeert deze processen historisch en ecologisch. Antihiërarchie fungeert tenslotte als methodologisch-ethische beveiliging: variatie produceert geen rangorde van menselijkheid.

Deze architectuur maakt ook het analytische onderscheid zichtbaar tussen twee niveaus. Op het descriptieve niveau beschrijft de Relationeel-Procesmatige Antropologie hoe menselijke ontwikkeling feitelijk plaatsvindt en blijft zij empirisch corrigeerbaar. Op het normatieve niveau onderzoekt zij welke minimale oriëntaties plausibel worden wanneer gedeelde bestaanscondities serieus worden genomen. Deze normatieve oriëntaties zijn niet absoluut of doctrinair, maar procedureel en revisie-gevoelig: bescherming van kwetsbaarheid, waarborging van ontwikkelingskansen, wederzijdse erkenning, institutionele beperking van dominantie, en epistemische inclusiviteit in de constructie van universaliteit.

Het model pretendeert niet directe beleidsvoorschriften te geven, maar ontwikkelingscondities te analyseren.

9.9 Conclusie

Deze laatste verdiepingslaag brengt de Relationeel-Procesmatige Antropologie tot een punt van conceptuele stabiliteit zonder doctrinaire afsluiting. De kern van het mensbeeld kan nu scherp worden samengevat: de mens is een belichaamd, relationeel en betekenisgevend proces dat open ontwikkelbaar is, maar structureel kwetsbaar blijft voor macht, conflict en regressie. Waardigheid verschijnt als emergente normatieve kern die plausibel wordt vanuit deze condities, mits zij antihiërarchisch, dialogisch en institutioneel beschermd wordt geïnterpreteerd.

 

---

[1] Aristotelische intuïties over eudaimonia verwijzen naar het klassieke filosofische inzicht van Aristoteles dat het goede leven niet primair bestaat uit tijdelijk geluk, plezier of subjectief welbevinden, maar uit het tot ontplooiing brengen van menselijke vermogens in overeenstemming met de menselijke natuur en binnen een morele en sociale context. In zijn Ethica Nicomachea beschrijft Aristoteles eudaimonia als het hoogste menselijke doel: een toestand van duurzaam floreren waarin mensen hun rationele, morele en sociale capaciteiten ontwikkelen door de beoefening van deugden zoals rechtvaardigheid, moed, wijsheid en matigheid.

Volgens Aristoteles is eudaimonia geen individueel of puur innerlijk project, maar intrinsiek relationeel en politiek. Mensen kunnen slechts floreren binnen gemeenschappen die voorwaarden bieden voor morele vorming, educatie, vriendschap en maatschappelijke participatie. De aristotelische intuïtie benadrukt daarmee dat menselijke ontplooiing zowel persoonlijke ontwikkeling als sociale en institutionele context veronderstelt. Moderne interpretaties van eudaimonia hebben deze gedachte verder uitgewerkt door menselijke ontplooiing te begrijpen als een dynamisch proces van ontwikkeling van mogelijkheden en capaciteiten, in plaats van als realisatie van een vooraf vastgelegde essentie.

[2] Capability-denken verwijst naar een normatief en interdisciplinair theoretisch kader, ontwikkeld door onder anderen Amartya Sen en Martha Nussbaum, waarin menselijk welzijn en rechtvaardigheid worden beoordeeld op basis van de reële mogelijkheden (capabilities) die mensen hebben om hun leven vorm te geven en waardevolle activiteiten te ontplooien. In plaats van welzijn uitsluitend te meten via inkomen, bezit of formele rechten, richt het capability-denken zich op de feitelijke vrijheid van mensen om bepaalde levenswijzen te realiseren, zoals gezondheid, onderwijs, sociale participatie en zelfbeschikking.

Binnen deze benadering wordt benadrukt dat gelijke formele rechten niet automatisch leiden tot gelijke kansen, omdat individuele omstandigheden, sociale structuren en institutionele randvoorwaarden bepalen in hoeverre mensen hun mogelijkheden daadwerkelijk kunnen benutten. Capability-denken combineert daarom empirische analyse van menselijke ontwikkelingsmogelijkheden met normatieve reflectie op sociale rechtvaardigheid en benadrukt dat maatschappelijke instituties voorwaarden moeten creëren die menselijke ontplooiing mogelijk maken.

[3] Teleologisch essentialisme verwijst naar een filosofische opvatting waarin wordt aangenomen dat entiteiten – en in het bijzonder mensen – een vaste, wezenlijke natuur (essentie) bezitten die gericht is op een vooraf bepaalde doeltoestand (telos). Binnen deze benadering wordt menselijke ontwikkeling opgevat als het realiseren of vervolmaken van deze intrinsieke, vooraf gegeven bestemming. Identiteit, moraliteit en menselijke ontplooiing worden daarbij geïnterpreteerd als het tot uitdrukking brengen van een reeds aanwezige, normatief geladen menselijke kern.

Teleologisch essentialisme komt historisch voor in klassieke en middeleeuwse filosofische tradities, waarin menselijke natuur vaak werd verbonden met een natuurlijke of goddelijke orde. In moderne wetenschappelijke en filosofische contexten wordt deze benadering regelmatig bekritiseerd, omdat zij de historische, culturele en relationele veranderlijkheid van menselijke ontwikkeling kan onderschatten en het risico in zich draagt normatieve idealen te presenteren als natuurlijke of onveranderlijke eigenschappen van menselijk bestaan.