Filosofische positionering en verdere ontwikkeling van het procesmatige mensbeeld

 

7.1 Mensbeelden als epistemologisch en normatief fundament

Geen samenleving organiseert zichzelf in een leegte. Achter instituties, wetten, onderwijs, zorg, economie en politieke legitimiteit schuilt telkens een impliciet antwoord op de vraag wat de mens is. Die vaak onuitgesproken antropologische aannames bepalen welke vormen van kwetsbaarheid zichtbaar worden, welke vormen van afhankelijkheid als normaal of problematisch gelden, welke vrijheid als reëel wordt beschouwd, en hoe verantwoordelijkheid en rechtvaardigheid worden verdeeld. Filosofische antropologie is daarom niet louter beschouwelijk: zij fungeert als achtergrondtheorie die maatschappelijke ordening mede mogelijk maakt, maar ook kan misleiden wanneer zij te smal, te reductionistisch of te normatief gesloten wordt.

Het procesmatige mensbeeld dat in dit werk wordt ontwikkeld, vertrekt vanuit de gedachte dat de mens niet adequaat kan worden begrepen als een stabiele essentie met vaste eigenschappen. De mens verschijnt veeleer als een dynamisch en relationeel ontwikkelingsproces waarin biologische, psychologische, sociale, culturele en ecologische lagen continu op elkaar inwerken. Identiteit is binnen dit perspectief geen onveranderlijke kern, maar een emergent patroon dat zich tijdelijk stabiliseert in verhalen, praktijken, relaties en instituties. Dit mensbeeld positioneert vrijheid niet als een vooraf gegeven bezit, maar als ontwikkelbare ruimte: een gradueel vermogen tot zelfinterpretatie, keuze en handelen dat pas werkelijk tot stand komt wanneer sociale, educatieve en institutionele voorwaarden aanwezig zijn.

Deze positionering heeft twee functies. Ten eerste maakt zij zichtbaar hoe het procesmatige mensbeeld zich verhoudt tot klassieke en hedendaagse tradities: welke inzichten worden behouden, welke worden herzien, en waar liggen blinde vlekken die correctie vereisen. Ten tweede fungeert de filosofische dialoog als interne kwaliteitscontrole: zij voorkomt dat het mensbeeld onbedoeld terugvalt in teleologie, in culturele superioriteitsclaims, of in biologiserende interpretaties van ontwikkeling. Juist omdat dit werk een academisch hoofdwerk beoogt te zijn en een fundament voor latere publicaties, moet deze filosofische positionering niet decoratief zijn, maar systematisch: zij moet de conceptuele beveiligingen expliciteren die het model beschermen tegen misinterpretatie.

7.2 Dialoog met klassieke filosofische antropologie: relationaliteit behouden, teleologie herzien

De klassieke filosofische antropologie biedt een onmisbaar vertrekpunt, vooral waar zij de mens begrijpt als wezen dat slechts kan floreren binnen gemeenschap en gedeelde praktijken. De aristotelische gedachte dat menselijke vermogens zich ontplooien in sociale en politieke verbanden is opmerkelijk compatibel met een procesmatig mensbeeld: rationaliteit, taal, moraliteit en identiteit worden niet gevormd buiten relaties om, maar juist in en door relaties. In die zin bevestigt de klassieke traditie dat relationaliteit geen bijkomstigheid is, maar een ontwikkelingsvoorwaarde.

Tegelijkertijd is de klassieke antropologie vaak ingebed in een teleologisch wereldbeeld waarin menselijke natuur gericht zou zijn op een vooraf bepaalde vervulling. Juist hier dwingt historisch, antropologisch en evolutionair onderzoek tot herziening. Waarden, instituties en betekeniskaders blijken veranderlijk en pluralistisch; zij worden gevormd door omstandigheden, leerprocessen en culturele overdracht, niet door één vaste essentie die zich in alle tijden identiek realiseert. Het procesmatige mensbeeld verlaat daarom essentialistische teleologie, zonder het normatieve probleem te ontkennen dat de klassieke traditie scherp stelt: als ontwikkeling enkel verandering is, hoe kan dan nog over menselijke ontplooiing worden gesproken?

De noodzakelijke bijsturing is dat ontplooiing niet als vooraf vastliggende bestemming wordt opgevat, maar als uitbreiding van ontwikkelingsmogelijkheden binnen relationele en ecologische randvoorwaarden. Dat is geen teleologie in sterke zin, maar een normatief minimale interpretatie van wat het betekent dat mensen kwetsbaar, ontwikkelbaar en afhankelijk zijn: instituties behoren de ruimte te vergroten waarin mensen hun vermogens kunnen ontwikkelen, zonder te bepalen welke levensvorm als hoogste of “meest menselijk” geldt.

7.3 Dialoog met de Verlichting: autonomie verdiepen en normatief beschermen

De verlichtingsantropologie heeft het moderne begrip van waardigheid, gelijkheid en rechten radicaal gevormd. De kernintuïtie is dat iedere mens als doel op zichzelf moet worden behandeld en dat vrijheid en verantwoordelijkheid niet mogen afhangen van afkomst, status, cultuur of macht. Deze emancipatoire inzet blijft onmisbaar, zeker voor een mensbeeld dat pretendeert een fundament te leggen voor rechtsstatelijke en democratische normativiteit.

Het procesmatige mensbeeld neemt deze inzet over, maar herinterpreteert autonomie op basis van empirische inzichten. Autonomie blijkt geen statische eigenschap die mensen simpelweg “hebben”; zij ontwikkelt zich gradueel, is afhankelijk van opvoeding, onderwijs, veiligheid, sociale erkenning en institutionele bescherming, en kan regressie kennen onder druk van angst, vernedering of extreme ongelijkheid. Vrijheid is daarom in sterke zin relationeel: zij is niet alleen afwezigheid van dwang, maar de aanwezigheid van reële mogelijkheden om te leren, te kiezen en te handelen.

Deze herinterpretatie heeft een risico: als autonomie enkel descriptief als contextafhankelijk vermogen wordt beschreven, kan zij normatief worden uitgehold. Daarom is een dubbele beweging nodig. Enerzijds wordt autonomie als ontwikkelbaar vermogen verklaard; anderzijds wordt autonomie normatief beschermd tegen paternalistische toe-eigening. Instituties mogen voorwaarden scheppen voor ontwikkeling, maar mogen niet bepalen welke levenskeuzes “de juiste” zijn. Het procesmatige mensbeeld blijft daarmee compatibel met pluralistische vrijheid, juist doordat het autonomie niet idealiseert, maar institutioneel en relationeel waarborgt.

7.4 Dialoog met fenomenologie en existentieel denken: ervaring, belichaming en narratieve continuïteit

Fenomenologie en existentieel denken corrigeren een klassieke reductie: dat de mens primair rationeel bewustzijn zou zijn. Zij tonen dat subjectiviteit belichaamd en gesitueerd is, en dat mensen zichzelf niet alleen als object van verklaringen ervaren, maar als personen die leven binnen tijd, verlies, hoop, verantwoordelijkheid en betekenis. Deze inzichten zijn essentieel om te voorkomen dat een procesmatig model verwordt tot abstract systeemdenken dat de geleefde ervaring overslaat.

Het procesmatige mensbeeld integreert dit door identiteit niet alleen te beschrijven als dynamische interactie van lagen, maar ook als narratieve continuïteit: mensen creëren samenhang door ervaringen in verhalen te ordenen, te herinterpreteren en te verbinden met relaties en tradities. Die narratieve structuur is geen bijzaak; zij is een antropologische schakel die verklaart hoe veranderlijkheid en verantwoordelijkheid samengaan. Mensen blijven aanspreekbaar op hun handelen omdat zij zichzelf als doorlopende personen verstaan, ook wanneer hun omstandigheden en identiteitslagen veranderen.

Existentiële vrijheid wordt in dit kader niet ontkend, maar verdiept: vrijheid verschijnt niet als losmaking van alle condities, maar als vermogen tot interpretatie en heroriëntatie binnen condities. Juist dit voorkomt dat het procesmatige mensbeeld als deterministisch wordt gelezen. Conditionering is reëel, maar mensen kunnen zich tot die conditionering verhouden, haar gedeeltelijk transformeren en haar betekenis herstructureren. Dat vermogen is kwetsbaar, ongelijk verdeeld en institutioneel afhankelijk, maar daarom juist des te relevanter als normatief ankerpunt.

7.5 Dialoog met hedendaagse normatieve theorie: ontplooiing, erkenning en institutionele voorwaarden van vrijheid

Hedendaagse politieke filosofie heeft systematisch uitgewerkt wat in het procesmatige mensbeeld impliciet aanwezig is: vrijheid en waardigheid hangen af van reële mogelijkheden, niet alleen van formele rechten. Een procesmatig mensbeeld dat vrijheid als ontwikkelbare ruimte begrijpt, vraagt daarom om een expliciete koppeling aan institutionele voorwaarden: onderwijs, bestaanszekerheid, rechtsbescherming, gezondheidszorg, en participatieve invloed. Zonder dergelijke voorwaarden blijft vrijheid een abstract ideaal dat ongelijk kan worden verdeeld en daardoor feitelijk hiërarchiserend werkt.

Daarnaast brengen erkennings- en communicatieve theorieën een cruciaal punt naar voren: identiteit en waardigheid zijn relationeel, maar relationele waardigheid kan alleen standhouden wanneer erkenning niet selectief is. Een samenleving kan relationaliteit organiseren op manieren die verbinden, maar ook op manieren die uitsluiten. Daarom moet het procesmatige mensbeeld consequent onderscheid maken tussen descriptieve relationaliteit (het feit van afhankelijkheid) en normatieve gelijkwaardigheid (de afwijzing van rangorden van menselijkheid). Gelijkwaardigheid is niet automatisch gegeven met relationaliteit; zij vereist expliciete institutionele waarborgen die dominantie en vernedering begrenzen.

In deze dialoog wordt ook duidelijk waarom empathie een bijzondere status heeft. Empathie is geen voldoende basis voor rechtvaardigheid, maar wel een empirisch en normatief relevante menselijke capaciteit: zij ondersteunt zorg, samenwerking en erkenning, en zij is tegelijk selectief en kwetsbaar. Daarom kan empathie niet als moreel vanzelfsprekend fundament fungeren, maar wel als ontwikkelbare capaciteit die instituties kunnen versterken door onderwijs, sociale veiligheid en rechtvaardige omgangsvormen. Empathie wordt daarmee een scharnierbegrip tussen antropologische plausibiliteit en normatieve oriëntatie.

7.6 Dialoog met kritische en postkoloniale filosofie: universaliteit, macht en epistemische inclusiviteit

Kritische en postkoloniale filosofie stelt een ongemakkelijke, maar noodzakelijke vraag: wie bepaalt wat “de mens” is? Mensbeelden worden historisch geproduceerd binnen machtsstructuren. Universele claims kunnen daardoor, zelfs wanneer zij goedbedoeld zijn, impliciet de taal, waarden en categorieën van dominante tradities reproduceren. Voor een mensbeeld dat gelijkwaardigheid en pluraliteit serieus neemt, is het daarom onvoldoende om universaliteit te verklaren; universaliteit moet epistemisch en institutioneel worden beveiligd.

Het procesmatige mensbeeld verwerkt deze kritiek door universaliteit procedureel te interpreteren. Universele waarden worden niet gepresenteerd als een inhoudelijk pakket dat eenmaal is vastgesteld, maar als minimale en herzienbare oriëntaties die hun legitimiteit ontlenen aan inclusieve, dialogische en corrigeerbare processen. Dit betekent concreet dat pluraliteit niet slechts wordt getolereerd, maar actief wordt geïntegreerd: verschillende culturele ervaringen, kennispraktijken en tradities functioneren als correctieve bronnen in de gezamenlijke reflectie op kwetsbaarheid, waardigheid en rechtvaardigheid.

Daarmee verandert ook de status van wetenschappelijke convergentie. Convergentie blijft belangrijk, maar wordt niet opgevoerd als normatieve eindautoriteit. Wetenschappelijke kennis is cruciaal, maar ontstaat binnen instituties met eigen ongelijkheden. Een academisch houdbaar mensbeeld moet daarom expliciet maken dat epistemische inclusiviteit en machtsanalyse geen bijkomstige thema’s zijn, maar voorwaarden voor de geloofwaardigheid van universaliteitsclaims.

7.7 Wetenschappelijke en conceptuele positionering: relationeel-procesmatige antropologie als reflexief raamwerk

Op basis van deze filosofische dialoog kan het procesmatige mensbeeld worden gepositioneerd als relationeel-procesmatige antropologie: een raamwerk waarin menselijke ontwikkeling wordt begrepen als emergent, gelaagd en historisch veranderlijk proces, en waarin relationaliteit, ontwikkelbaarheid en ecologische inbedding constitutieve bestaanscondities zijn. De filosofische positionering maakt echter ook duidelijk welke conceptuele beveiligingen noodzakelijk zijn om de coherentie van dit raamwerk te bewaren.

Een eerste beveiliging betreft het anti-hiërarchische evolutiebegrip. Omdat het model termen gebruikt als evolutie, ontwikkeling en adaptatie, moet expliciet worden uitgesloten dat verschillen in kennis, macht, technologie of cultuur kunnen worden gelezen als “natuurlijke” rangorde van menselijkheid. Evolutie duidt populatieprocessen en historische veranderlijkheid, niet normatieve superioriteit. Dit anti-hiërarchische principe geldt evenzeer voor culturele ontwikkeling: het model verwerpt unilineaire schema’s waarin samenlevingen langs één ladder zouden klimmen. Menselijke geschiedenis is multicultureel, meersporig en contextueel; variatie is geen tekort, maar een structureel kenmerk van menselijke ontwikkeling.

Een tweede beveiliging betreft de verhouding tussen waardigheid als relationeel gegeven en waardigheid als universele aanspraak. Relationeel betekent: waardigheid wordt in de praktijk gedragen door erkenning, bescherming en institutionele vormgeving. Universeel betekent: geen mens mag afhankelijk worden gemaakt van status, afkomst of culturele “ontwikkeling” om als volledig mens te gelden. Deze combinatie is cruciaal: relationele waardigheid zonder universaliteit kan uitlopen op selectieve erkenning; universaliteit zonder relationaliteit kan ontaarden in abstracte formaliteit.

Een derde beveiliging betreft de status van normatieve conclusies. Het procesmatige mensbeeld biedt geen gesloten moraal, maar minimale, procedurele en herzienbare oriëntaties die voortkomen uit gedeelde bestaanscondities: bescherming van kwetsbaarheid, uitbreiding van ontwikkelingsruimte, begrenzing van machtsconcentratie, en institutionele voorwaarden voor pluralistische vrijheid. Deze oriëntaties zijn normatief relevant, maar blijven open voor correctie en verdere uitwerking.

7.8 Conclusie: een dialogische en evolutieve antropologische traditie

De filosofische positionering maakt zichtbaar dat relationeel-procesmatige antropologie geen synthese is die eerdere tradities afsluit, maar een dialogische traditie die hun inzichten herordent en corrigeert. Zij behoudt de klassieke intuïtie dat menselijk leven slechts in verbondenheid kan floreren, neemt de verlichtingsclaim op gelijkwaardigheid en waardigheid serieus en beschermt autonomie tegen paternalistische interpretatie, integreert fenomenologische aandacht voor belichaamde ervaring en narratieve continuïteit, verbindt zich met hedendaagse theorieën over institutionele voorwaarden van vrijheid en erkenning, en internaliseert kritische en postkoloniale waarschuwingen tegen epistemische dominantie.

Daarmee ontstaat een mensbeeld dat tegelijk realistisch en richtinggevend kan zijn: realistisch omdat het menselijke kwetsbaarheid, conditionering, machtsgevoeligheid en morele ambivalentie erkent; richtinggevend omdat het vrijheid verstaat als ontwikkelbare ruimte en waardigheid als universele aanspraak die relationeel moet worden gedragen. De logische vervolgstap is daarom niet verdere positionering, maar explicitering: het mensbeeld moet worden uitgewerkt als grondstructuur van menselijke waardigheid, met heldere begripsbepalingen, interne consistentie en een expliciete afbakening van wat descriptief is en wat normatief minimaal wordt verondersteld. Dat vormt de overgang naar het volgende hoofdstuk, waarin de relationeel-procesmatige antropologie niet langer vooral in dialoog met andere stromingen wordt geplaatst, maar als eigen, samenhangend begrippenkader systematisch wordt uiteengezet.