Werk is meer dan inkomen — het vormt wie we worden

 

Arbeid, bijdrage en menselijke ontplooiing

1. Arbeid als antropologische praktijk

In vrijwel alle menselijke samenlevingen vormt arbeid een centrale praktijk waarin materiële reproductie, sociale samenwerking en persoonlijke ontwikkeling samenkomen. Binnen het procesmatige mensbeeld kan arbeid daarom niet uitsluitend worden begrepen als economische activiteit of als middel tot inkomensverwerving. Zij moet ook worden opgevat als een sociale en antropologische praktijk waarin mensen deelnemen aan gezamenlijke processen van productie, zorg, kennisvorming en institutionele reproductie.

Door doelgerichte activiteit transformeren mensen hun materiële omgeving en ontwikkelen zij tegelijkertijd hun eigen capaciteiten, vaardigheden en identiteiten. Arbeid vormt daarmee een fundamentele wijze waarop mensen hun verhouding tot de wereld vormgeven. In deze zin is arbeid niet alleen een economisch fenomeen, maar ook een vorm van menselijke zelf- en wereldrelatie.

Filosofische en sociologische analyses van arbeid hebben herhaaldelijk op deze bredere betekenis gewezen. Van Karl Marx’ analyse van vervreemding tot hedendaagse erkenningstheorieën, en van Hannah Arendts onderscheid tussen arbeid, werk en handelen tot Richard Sennetts reflecties op vakmanschap, benadrukken verschillende tradities dat arbeid niet uitsluitend een economische categorie is, maar ook een belangrijke ruimte vormt voor menselijke ontwikkeling, sociale erkenning en morele waardering[1].

Binnen een procesmatig mensbeeld kan arbeid daarom worden begrepen als een praktijk waarin meerdere dimensies van menswording samenkomen.

2. Arbeid als ruimte voor menselijke ontwikkeling

Een eerste dimensie betreft de rol van arbeid als ruimte voor menselijke ontwikkeling. Door deelname aan werkpraktijken ontwikkelen mensen vaardigheden, kennis, probleemoplossend vermogen en sociale competenties. In pedagogische en ontwikkelingspsychologische tradities is vaak benadrukt dat leren en ontwikkeling nauw verbonden zijn met praktische activiteit. Denkers als John Dewey en Lev Vygotsky hebben erop gewezen dat menselijke ontwikkeling plaatsvindt in sociale praktijken waarin kennis, vaardigheden en betekenissen gezamenlijk worden gevormd[2].

In hedendaagse theorieën van menselijke ontwikkeling, zoals de capability-benadering van Amartya Sen en Martha Nussbaum, wordt menselijke ontplooiing begrepen als uitbreiding van de feitelijke mogelijkheden die mensen hebben om hun leven vorm te geven[3]. Vanuit dit perspectief kan arbeid een belangrijke bijdrage leveren aan de ontwikkeling van menselijke capaciteiten wanneer werk gepaard gaat met mogelijkheden tot leren, creativiteit en participatie.

Arbeid kan daarmee een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van autonomie, competentie en zelfvertrouwen.

3. Arbeid als sociale integratiestructuur

Een tweede dimensie betreft de rol van arbeid als sociale integratiestructuur. Werkpraktijken verbinden individuen met bredere netwerken van samenwerking en wederzijdse afhankelijkheid. Sociologische tradities hebben dit proces uitvoerig geanalyseerd. Émile Durkheim benadrukte bijvoorbeeld dat arbeidsdeling een belangrijke bron kan zijn van sociale integratie in complexe samenlevingen, terwijl Max Weber liet zien hoe economische organisatievormen en rationalisering arbeid diepgaand structureren[4].

Arbeid functioneert echter niet alleen als integratiemechanisme, maar ook als structuur van sociale differentiatie. Arbeidsposities bepalen vaak toegang tot inkomen, status en sociale mobiliteit. Daarmee speelt arbeid een centrale rol in processen van sociale stratificatie en ongelijkheid. Karl Polanyi heeft bovendien laten zien dat economieën altijd ingebed blijven in bredere sociale en institutionele structuren, waardoor arbeid niet los kan worden begrepen van politieke en maatschappelijke ordeningen[5].

Arbeid integreert samenlevingen dus niet alleen, maar differentieert ze ook.

4. Arbeid als bron van betekenis en erkenning

Naast ontwikkeling en sociale integratie vormt arbeid voor veel mensen ook een belangrijke bron van betekenis en erkenning. Werk kan bijdragen aan het gevoel een waardevolle bijdrage te leveren aan de samenleving, aan het ervaren van competentie en aan het ontvangen van sociale waardering.

Hedendaagse sociale filosofie heeft benadrukt dat erkenning een cruciale rol speelt in menselijke ontwikkeling. Axel Honneth heeft betoogd dat sociale erkenning binnen werkrelaties een belangrijke voorwaarde kan zijn voor zelfrespect en maatschappelijke participatie. Wanneer arbeid gepaard gaat met respect, autonomie en waardering kan zij bijdragen aan menselijke waardigheid en sociale integratie[6].

Werkpraktijken kunnen daarnaast ruimte bieden voor creativiteit, vakmanschap en gemeenschapsvorming. In dergelijke contexten kan arbeid worden ervaren als een betekenisvolle bijdrage aan een groter sociaal geheel.

5. Ambivalentie van arbeid

Hoewel arbeid belangrijke ontwikkelingsmogelijkheden kan bieden, laat historisch en sociologisch onderzoek zien dat arbeid ook een ambivalente sociale praktijk vormt. Onder bepaalde omstandigheden kan arbeid bijdragen aan autonomie, erkenning en ontwikkeling. In andere contexten kan zij juist leiden tot vervreemding, onzekerheid of uitbuiting.

Sociologische en politieke economie-analyses hebben verschillende vormen van arbeid onderscheiden. In sommige situaties kan arbeid emancipatorisch functioneren wanneer mensen invloed hebben op hun werkomstandigheden en wanneer werk mogelijkheden biedt tot ontwikkeling en erkenning. In andere situaties kan arbeid voornamelijk instrumenteel zijn, wanneer zij hoofdzakelijk wordt georganiseerd rond economische efficiëntie en inkomensverwerving. In extreme gevallen kan arbeid vervreemdend worden wanneer mensen weinig controle hebben over hun werk, wanneer zij geen betekenis ervaren in hun activiteiten of wanneer arbeidsrelaties structureel ongelijk en onzeker zijn[7].

Deze ambivalentie maakt duidelijk dat arbeid niet vanzelf bijdraagt aan menselijke ontplooiing. De betekenis van arbeid wordt in belangrijke mate bepaald door de institutionele en sociale context waarin zij plaatsvindt.

6. Institutionele condities van arbeid

De wijze waarop arbeid bijdraagt aan menselijke ontwikkeling wordt sterk beïnvloed door institutionele structuren. Arbeidsmarkten, sociale zekerheidssystemen, onderwijsstructuren en arbeidsrechten vormen samen de institutionele infrastructuur waarin werk wordt georganiseerd[8].

Deze instituties bepalen onder meer de mate van werkzekerheid, de mogelijkheden voor scholing en ontwikkeling, de verdeling van economische risico’s en de ruimte voor participatie in besluitvorming op de werkvloer. Collectieve onderhandelingen, arbeidsorganisatie en vormen van werkvloerparticipatie kunnen bijvoorbeeld invloed hebben op de mate waarin werknemers autonomie en erkenning ervaren in hun werk.

Daarnaast spelen alternatieve institutionele modellen een rol in discussies over de toekomst van arbeid. Coöperatieve bedrijfsmodellen, participatieve besluitvorming en vormen van economische democratie proberen arbeidsrelaties zo te organiseren dat werknemers meer invloed hebben op de organisatie van productie en verdeling van opbrengsten.

Ook discussies over sociale zekerheid en inkomensvoorziening, zoals voorstellen voor basisinkomen of uitgebreide sociale bescherming, raken aan de vraag hoe samenlevingen economische zekerheid kunnen combineren met menselijke ontplooiing.

7. Zorgarbeid en reproductieve arbeid

Een belangrijk deel van maatschappelijk noodzakelijke arbeid vindt bovendien plaats buiten formele arbeidsmarkten. Feministische economie en sociologie hebben benadrukt dat zorgarbeid, opvoeding en gemeenschapszorg essentieel zijn voor het functioneren van samenlevingen, maar vaak minder zichtbaar en minder gewaardeerd zijn dan formele economische arbeid[9].

Deze vormen van reproductieve arbeid dragen bij aan sociale stabiliteit, menselijke ontwikkeling en intergenerationele continuïteit. Het erkennen van deze vormen van arbeid verbreedt het begrip arbeid en maakt zichtbaar dat maatschappelijke reproductie afhankelijk is van zowel betaalde als onbetaalde vormen van menselijke activiteit.

8. Technologische transformatie van arbeid

Hedendaagse samenlevingen worden geconfronteerd met ingrijpende veranderingen in de aard van arbeid. Digitalisering, automatisering en mondiale economische integratie transformeren arbeidsmarkten en veranderen de organisatie van werk.

Nieuwe technologieën, zoals kunstmatige intelligentie, platformeconomie en algoritmisch management, creëren nieuwe vormen van arbeid en samenwerking, maar brengen ook nieuwe risico’s met zich mee. Platformwerk en gig-economie kunnen flexibiliteit vergroten, maar ook leiden tot nieuwe vormen van onzekerheid en fragmentatie van arbeidsrelaties[10].

Tegelijkertijd roept technologische verandering fundamentele vragen op over de toekomst van arbeid. Automatisering kan bepaalde vormen van arbeid overnemen, terwijl andere vormen juist belangrijker worden, zoals creatieve, sociale en zorggerichte activiteiten[11]. Dit versterkt het belang van onderwijs en levenslang leren, zodat mensen zich kunnen aanpassen aan veranderende economische en technologische omstandigheden.

9. Arbeid en menswording: een normatieve vraag

Vanuit het perspectief van menswording rijst uiteindelijk een bredere normatieve vraag: onder welke voorwaarden kan arbeid bijdragen aan menselijke ontplooiing, waardigheid en maatschappelijke participatie?

Arbeid beïnvloedt verschillende dimensies van menselijke ontwikkeling. Zij kan bijdragen aan autonomie door mensen mogelijkheden te bieden hun capaciteiten te ontwikkelen. Zij kan relationele integratie bevorderen doordat werk mensen verbindt met anderen en met bredere maatschappelijke structuren. Zij kan erkenning mogelijk maken wanneer bijdragen van individuen sociaal worden gewaardeerd. En zij kan maatschappelijke participatie ondersteunen doordat mensen via werk deelnemen aan collectieve productie en institutionele processen.

Tegelijkertijd maakt de analyse duidelijk dat deze positieve functies niet vanzelf ontstaan. Zij zijn afhankelijk van institutionele structuren die waardig werk, sociale bescherming en ontwikkelingsmogelijkheden ondersteunen. Internationale discussies over “waardig werk”, zoals ontwikkeld binnen internationale arbeidsnormen, weerspiegelen deze zoektocht naar institutionele condities waarin arbeid kan bijdragen aan menselijke waardigheid en sociale rechtvaardigheid.

Binnen een procesmatig mensbeeld verschijnt arbeid daarmee als een cruciale schakel tussen individuele ontwikkeling en maatschappelijke organisatie. De wijze waarop samenlevingen arbeid organiseren vormt een belangrijke toetssteen voor de vraag in hoeverre zij voorwaarden scheppen voor menselijke ontplooiing en rechtvaardige deelname aan het gezamenlijke sociale leven.

---

[1] Filosofische en sociologische analyses van arbeid hebben herhaaldelijk gewezen op de bredere antropologische en sociale betekenis van arbeid. In de klassieke politieke economie analyseerde Karl Marx arbeid niet alleen als productiefactor, maar ook als fundamentele menselijke activiteit waarin mensen hun wereld vormgeven; onder kapitalistische productieverhoudingen kan deze activiteit echter vervreemd raken van de arbeider zelf. Latere filosofische en sociologische benaderingen hebben dit perspectief verder ontwikkeld. Hannah Arendt maakte bijvoorbeeld onderscheid tussen labour, work en action om verschillende vormen van menselijke activiteit te analyseren, terwijl hedendaagse erkenningstheorieën – onder meer ontwikkeld door Axel Honneth – benadrukken dat arbeid een belangrijke bron kan zijn van sociale erkenning en zelfrespect. Ook sociologische studies van arbeid, zoals die van Richard Sennett over vakmanschap en de waardigheid van werk, onderstrepen dat arbeid niet uitsluitend economisch moet worden begrepen, maar ook een belangrijke rol speelt in identiteitsvorming, sociale integratie en morele waardering. Zie o.a. K. Marx, Economic and Philosophic Manuscripts of 1844; H. Arendt, The Human Condition (1958); A. Honneth, The Struggle for Recognition (1995); R. Sennett, The Craftsman (2008).

[2] Binnen pedagogische en ontwikkelingspsychologische tradities is herhaaldelijk benadrukt dat leren en menselijke ontwikkeling nauw verbonden zijn met praktische activiteit en sociale interactie. John Dewey stelde in zijn pragmatistische onderwijsfilosofie dat kennis en begrip ontstaan door actieve betrokkenheid bij betekenisvolle praktijken (learning by doing), waarbij onderwijs moet aansluiten bij concrete ervaringen en probleemoplossende activiteiten. Lev Vygotsky ontwikkelde in zijn cultuurhistorische psychologie een vergelijkbare benadering waarin cognitieve ontwikkeling wordt begrepen als sociaal proces dat plaatsvindt in interactie met anderen en binnen gedeelde culturele praktijken. Zijn concept van de zone van naaste ontwikkeling benadrukt dat leren vaak ontstaat door samenwerking en begeleiding binnen sociale contexten. Zie o.a. J. Dewey, Democracy and Education (1916) en Experience and Education (1938); L.S. Vygotsky, Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes (1978).

[3] De capability-benadering, ontwikkeld door Amartya Sen en verder uitgewerkt door Martha C. Nussbaum, benadert menselijke ontwikkeling niet primair in termen van economische groei of inkomensniveau, maar in termen van de reële vrijheden en mogelijkheden (capabilities) die mensen hebben om hun leven vorm te geven. In deze benadering staat centraal welke feitelijke keuzeruimte individuen hebben om waardevolle levensvormen na te streven. Ontwikkeling wordt daarmee begrepen als uitbreiding van menselijke mogelijkheden tot handelen, participatie en ontplooiing binnen sociale en institutionele contexten. Zie o.a. A. Sen, Development as Freedom (1999) en Commodities and Capabilities (1985); M.C. Nussbaum, Creating Capabilities: The Human Development Approach (2011).

[4] Klassieke sociologische analyses hebben uitgebreid aandacht besteed aan de rol van arbeid en arbeidsdeling in de organisatie van moderne samenlevingen. Émile Durkheim beschreef arbeidsdeling als een belangrijk mechanisme van sociale integratie in complexe samenlevingen, waarbij wederzijdse afhankelijkheid tussen gespecialiseerde rollen nieuwe vormen van sociale solidariteit kan creëren. Max Weber analyseerde daarentegen hoe economische organisatievormen, bureaucratisering en processen van rationalisering arbeid steeds sterker structureren en disciplineren binnen moderne kapitalistische economieën. Zie o.a. É. Durkheim, De la division du travail social (1893); M. Weber, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (1905) en Economy and Society (1922).

[5] Karl Polanyi heeft in zijn analyse van de opkomst van de markteconomie betoogd dat economische processen historisch gezien altijd ingebed zijn in bredere sociale, politieke en culturele structuren. In pre-industriële samenlevingen waren economische activiteiten sterk verweven met sociale relaties, wederkerigheid en institutionele ordeningen. De moderne markteconomie probeert volgens Polanyi arbeid, land en geld te behandelen als verhandelbare goederen, maar deze zogenoemde “fictieve waren” blijven afhankelijk van sociale en politieke regulering. Daardoor kan arbeid niet los worden begrepen van de institutionele en maatschappelijke context waarin economische processen plaatsvinden. Zie K. Polanyi, The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time (1944).

[6] Binnen hedendaagse sociale filosofie en kritische theorie wordt erkenning vaak beschouwd als een centrale voorwaarde voor menselijke ontwikkeling en sociale integratie. Axel Honneth heeft in zijn theorie van erkenning betoogd dat individuen hun zelfvertrouwen, zelfrespect en zelfwaardering ontwikkelen binnen relaties van wederzijdse erkenning. Naast erkenning in persoonlijke relaties en juridische erkenning van rechten speelt ook sociale waardering van bijdragen – bijvoorbeeld via arbeid en professionele rollen – een belangrijke rol. Wanneer arbeid gepaard gaat met respect, waardering en rechtvaardige institutionele structuren kan zij bijdragen aan zelfrespect en maatschappelijke participatie; het ontbreken van dergelijke erkenning kan daarentegen leiden tot ervaringen van miskenning en sociale vervreemding. Zie o.a. A. Honneth, The Struggle for Recognition: The Moral Grammar of Social Conflicts (1995) en Freedom’s Right: The Social Foundations of Democratic Life (2014).

[7] Binnen sociologische, filosofische en politieke economie-tradities is herhaaldelijk gewezen op de uiteenlopende manieren waarop arbeid kan functioneren binnen menselijke samenlevingen. Karl Marx analyseerde in zijn vroege geschriften het fenomeen van vervreemding (alienation), waarbij arbeiders onder bepaalde kapitalistische productieverhoudingen de controle verliezen over het productieproces, het product van hun arbeid en uiteindelijk ook over hun eigen creatieve vermogens. In dergelijke omstandigheden kan arbeid worden ervaren als een externe dwang in plaats van als een expressie van menselijke capaciteiten. Latere sociologische en filosofische analyses hebben deze problematiek verder uitgewerkt. Hannah Arendt onderscheidde bijvoorbeeld verschillende vormen van menselijke activiteit – labour, work en action – en benadrukte dat niet alle vormen van arbeid dezelfde betekenis hebben voor menselijke vrijheid en wereldvorming. Sociologische studies van arbeid en organisatie hebben daarnaast laten zien dat werkpraktijken sterk variëren afhankelijk van institutionele contexten, organisatievormen en machtsverhoudingen binnen productieprocessen. In meer recente literatuur wordt arbeid vaak geanalyseerd langs een spectrum dat loopt van emancipatorische tot vervreemdende arbeidsvormen. Arbeid kan emancipatorisch functioneren wanneer werknemers beschikken over autonomie, mogelijkheden tot vaardigheidsontwikkeling en sociale erkenning voor hun bijdrage. Studies over vakmanschap en professionele praktijken, zoals die van Richard Sennett, benadrukken bijvoorbeeld dat werk betekenisvol kan worden wanneer het ruimte biedt voor competentieontwikkeling, verantwoordelijkheid en betrokkenheid bij het resultaat van de activiteit. Tegelijkertijd hebben sociologische analyses van flexibilisering en precariteit laten zien dat hedendaagse arbeidsmarkten ook nieuwe vormen van onzekerheid kunnen creëren, bijvoorbeeld door tijdelijke contracten, platformarbeid en fragmentatie van arbeidsrelaties. In dergelijke contexten kan arbeid voornamelijk instrumenteel worden ervaren als middel tot inkomensverwerving, terwijl autonomie, stabiliteit en sociale erkenning onder druk komen te staan. Deze uiteenlopende benaderingen illustreren dat de betekenis van arbeid niet kan worden begrepen los van de institutionele en economische structuren waarin zij plaatsvindt. Zie o.a. K. Marx, Economic and Philosophic Manuscripts of 1844; H. Arendt, The Human Condition (1958); R. Sennett, The Craftsman (2008) en The Corrosion of Character (1998).

[8] Binnen sociologische en institutionele economische analyses wordt arbeid doorgaans niet begrepen als een louter individueel economisch proces, maar als een activiteit die diep ingebed is in bredere institutionele structuren. Arbeidsmarkten functioneren binnen juridische, politieke en sociale kaders die bepalen onder welke voorwaarden arbeid wordt verricht, hoe risico’s worden verdeeld en welke vormen van bescherming en participatie beschikbaar zijn voor werknemers. Institutionele arrangementen zoals arbeidsrecht, collectieve onderhandelingen, sociale zekerheidssystemen en onderwijs- en opleidingsstructuren beïnvloeden daarmee in belangrijke mate de kwaliteit, stabiliteit en ontwikkelingsmogelijkheden van werk. Binnen de comparatieve politieke economie en sociologie van arbeid is bovendien uitgebreid onderzocht hoe verschillende institutionele modellen – bijvoorbeeld liberale, corporatistische of sociaal-democratische welvaartsstaten – uiteenlopende arbeidsmarktdynamieken en niveaus van sociale bescherming voortbrengen. Zie o.a. G. Esping-Andersen, The Three Worlds of Welfare Capitalism (1990); W. Streeck, Re-Forming Capitalism: Institutional Change in the German Political Economy (2009); D. Acemoglu en J.A. Robinson, Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty (2012).

[9] Binnen feministische economie en sociologie is uitgebreid aandacht besteed aan het belang van zogenoemde reproductieve arbeid, waaronder zorgarbeid, opvoeding en gemeenschapszorg. Deze vormen van arbeid dragen bij aan de dagelijkse en intergenerationele reproductie van samenlevingen, maar blijven vaak onderbelicht omdat zij regelmatig buiten formele arbeidsmarkten plaatsvinden en niet altijd financieel worden gewaardeerd. Feministische economen hebben betoogd dat traditionele economische analyses daardoor een aanzienlijk deel van maatschappelijk noodzakelijke arbeid onzichtbaar maken. Onderzoek binnen deze traditie heeft laten zien dat zorgarbeid essentieel is voor menselijke ontwikkeling, sociale stabiliteit en het functioneren van economische systemen, terwijl zij tegelijkertijd vaak ongelijk verdeeld is naar gender en sociaal-economische positie. Zie o.a. N. Folbre, The Invisible Heart: Economics and Family Values (2001); M. Waring, If Women Counted: A New Feminist Economics (1988); J. Tronto, Moral Boundaries: A Political Argument for an Ethic of Care (1993).

[10] Binnen recente sociologische en economische literatuur wordt uitgebreid aandacht besteed aan de opkomst van platformwerk en de zogenoemde gig-economie. Digitale platforms organiseren arbeid via online infrastructuren waarbij werk vaak projectmatig, tijdelijk of op afroepbasis wordt verricht. Hoewel dergelijke vormen van arbeid flexibiliteit kunnen vergroten voor zowel bedrijven als werkenden, wijzen verschillende studies erop dat platformarbeid ook kan leiden tot nieuwe vormen van onzekerheid, beperkte sociale bescherming en fragmentatie van arbeidsrelaties. Werkenden opereren vaak als zelfstandigen zonder traditionele arbeidsrechten, terwijl algoritmisch management en digitale beoordelingssystemen een belangrijke rol spelen in de organisatie en controle van arbeid. Deze ontwikkelingen roepen bredere vragen op over de toekomst van arbeidsrechten, sociale zekerheid en institutionele regulering van digitale arbeidsmarkten. Zie o.a. A. Wood, M. Graham, V. Lehdonvirta & I. Hjorth, “Good Gig, Bad Gig: Autonomy and Algorithmic Control in the Global Gig Economy”, Work, Employment and Society (2019); A. De Stefano, “The Rise of the ‘Just-in-Time Workforce’: On-Demand Work, Crowdwork and Labour Protection in the ‘Gig-Economy’”, Comparative Labor Law & Policy Journal (2016); J. Prassl, Humans as a Service: The Promise and Perils of Work in the Gig Economy (2018).

[11] Binnen recente economische en sociologische literatuur wordt uitgebreid gediscussieerd over de gevolgen van automatisering, digitalisering en kunstmatige intelligentie voor de toekomst van arbeid. Onderzoek wijst erop dat technologische ontwikkeling bepaalde routinematige taken kan automatiseren, terwijl andere vormen van arbeid – met name taken die creativiteit, sociale interactie, zorg en complexe probleemoplossing vereisen – relatief moeilijker te automatiseren zijn en daardoor mogelijk aan belang winnen. Tegelijkertijd benadrukken verschillende studies dat technologische verandering niet alleen banen vervangt, maar ook nieuwe vormen van arbeid en nieuwe vaardigheden creëert, waardoor arbeidsmarkten zich voortdurend herstructureren. Deze ontwikkelingen roepen belangrijke vragen op over onderwijs, levenslang leren en de institutionele organisatie van arbeid in een technologisch veranderende economie. Zie o.a. C.B. Frey & M.A. Osborne, “The Future of Employment: How Susceptible Are Jobs to Computerisation?”, Technological Forecasting and Social Change (2017); E. Brynjolfsson & A. McAfee, The Second Machine Age (2014); D. Autor, “Why Are There Still So Many Jobs? The History and Future of Workplace Automation”, Journal of Economic