Wat vind jij belangrijker: steeds meer… of genoeg voor iedereen — nu én later?

 

Op een warme zomerdag fietst Lina langs een park in haar stad. Aan de rand van het park staan mensen groenten te oogsten in een gemeenschappelijke moestuin. Even verderop ziet ze een café dat voedsel serveert dat anders zou zijn weggegooid. Op een informatiebord leest ze dat het initiatief deel uitmaakt van een lokaal project om voedselverspilling te verminderen.

Wat Lina opvalt, is dat de mensen die hier werken niet alleen praten over productie of winst. Ze praten ook over duurzaamheid, gemeenschap en de toekomst van de planeet.

Langzaam begint Lina te begrijpen dat de economie waarover ze in het vorige hoofdstuk nadacht niet alleen draait om groei en handel. Steeds meer mensen stellen een andere vraag: hoe kan een economie functioneren zonder de ecologische grenzen van de aarde te overschrijden?

De grenzen van groei

In de twintigste eeuw werd economische groei vaak gezien als de belangrijkste maatstaf voor vooruitgang. Wanneer economieën groeiden, betekende dat meestal meer productie, meer consumptie en hogere inkomens.

Maar in de afgelopen decennia zijn de grenzen van dit model steeds zichtbaarder geworden.

Klimaatverandering, verlies van biodiversiteit en uitputting van natuurlijke hulpbronnen laten zien dat de aarde niet onbeperkt grondstoffen kan leveren. Wetenschappers spreken daarom steeds vaker over planetaire grenzen: ecologische limieten waarbinnen menselijke activiteiten moeten blijven om de stabiliteit van de biosfeer te behouden.

In discussies over economie wordt daardoor een nieuwe vraag gesteld: hoe kunnen samenlevingen welvaart organiseren zonder de natuurlijke systemen te beschadigen waarop al het leven afhankelijk is?

Degrowth

Een van de ideeën die in dit debat naar voren komt is degrowth.

Voorstanders van degrowth stellen dat eindeloze economische groei in rijke landen niet houdbaar is op een planeet met beperkte hulpbronnen. Zij pleiten daarom voor een economie die minder gericht is op voortdurende uitbreiding van productie en consumptie.

In verschillende Europese steden worden experimenten gedaan met kortere werkweken, lokale productie en gedeelde voorzieningen. Het doel is niet alleen economische efficiëntie, maar ook een betere balans tussen werk, vrije tijd en ecologische duurzaamheid.

Critici vragen zich echter af of minder economische groei wel voldoende werkgelegenheid en sociale stabiliteit kan garanderen. De discussie over degrowth laat zien hoe complex de zoektocht naar nieuwe economische modellen is.

Misschien kun je jezelf afvragen wat voor jou belangrijker is: steeds meer productie en consumptie, of een economie die gericht is op stabiliteit en duurzaamheid.

Sufficiency

Een verwant idee is sufficiency. Waar traditionele economie vaak vraagt hoe we meer kunnen produceren, stelt sufficiency een andere vraag: hoeveel is eigenlijk genoeg?

Sufficiency richt zich op het verminderen van overmatige consumptie en het zoeken naar manieren om welzijn te vergroten zonder voortdurend meer grondstoffen te gebruiken.

In sommige steden wordt dit zichtbaar in initiatieven zoals deelplatforms voor gereedschap, gemeenschappelijke mobiliteitssystemen of reparatiecafés waar mensen kapotte apparaten herstellen in plaats van ze weg te gooien.

In Thailand bijvoorbeeld heeft de overheid het concept van een “sufficiency economy” gepromoot als richtlijn voor duurzame ontwikkeling. Dit model benadrukt gematigdheid, veerkracht en evenwicht tussen economische activiteiten en ecologische systemen.

Circulaire economie

Een andere benadering is de circulaire economie.

In traditionele economische systemen worden grondstoffen vaak gewonnen, gebruikt en uiteindelijk weggegooid. De circulaire economie probeert dit lineaire model te vervangen door systemen waarin materialen zoveel mogelijk worden hergebruikt.

In Nederland en Scandinavië experimenteren bedrijven en steden met circulaire bouwmaterialen, recycling van elektronica en hergebruik van industriële reststromen. In sommige fabrieken worden afvalproducten van het ene productieproces gebruikt als grondstof voor een ander proces.

Het idee is om economische activiteit te organiseren op een manier die meer lijkt op natuurlijke ecosystemen, waarin afval van het ene organisme voedsel wordt voor een ander.

Welzijnseconomie

Steeds meer economen stellen ook vragen bij de manier waarop economische succes wordt gemeten.

Traditioneel wordt economische ontwikkeling vaak beoordeeld aan de hand van het bruto binnenlands product (BBP), dat de totale waarde van geproduceerde goederen en diensten meet. Maar dit cijfer zegt weinig over gezondheid, geluk, sociale cohesie of ecologische duurzaamheid.

Daarom hebben sommige landen alternatieve indicatoren ontwikkeld. Bhutan gebruikt bijvoorbeeld een maatstaf die bekendstaat als Bruto Nationaal Geluk, waarbij welzijn, cultuur en milieu worden meegenomen in beleidsevaluaties.

Ook in landen zoals Nieuw-Zeeland wordt steeds vaker gesproken over een well-being economy, waarin beleid wordt beoordeeld op basis van welzijn en maatschappelijke veerkracht.

Misschien kun je jezelf afvragen hoe we eigenlijk bepalen wat een succesvolle samenleving is.

Externe kosten

Een belangrijk probleem in veel economische systemen is dat sommige kosten van productie niet zichtbaar zijn in prijzen.

Wanneer een fabriek bijvoorbeeld lucht vervuilt of wanneer ontbossing plaatsvindt om landbouwgrond te creëren, worden de ecologische gevolgen vaak niet direct meegenomen in de prijs van producten. Economen noemen dit externe kosten.

Steeds meer beleidsmakers zoeken naar manieren om zulke kosten beter te verwerken in economische systemen. CO₂-belastingen, emissiehandelssystemen en milieuregels zijn pogingen om milieuschade zichtbaar te maken in economische beslissingen.

Door zulke maatregelen kunnen bedrijven en consumenten worden aangemoedigd om duurzamere keuzes te maken.

Een ander fiscaal model

In discussies over een duurzame economie wordt ook gekeken naar belastingstelsels.

In veel landen wordt arbeid relatief zwaar belast, terwijl vermogen of vervuiling soms minder sterk worden belast. Sommige economen stellen daarom voor om belastingstelsels anders te organiseren.

Zij pleiten bijvoorbeeld voor hogere belastingen op vermogen of op activiteiten die het milieu beschadigen, terwijl arbeid juist minder zwaar wordt belast. Het idee is dat economische prikkels zo worden ingericht dat duurzame activiteiten worden gestimuleerd.

Dit soort voorstellen zijn onderwerp van politieke discussie in verschillende landen.

Economie binnen planetaire grenzen

Wanneer Lina die avond nog eens terugdenkt aan de gemeenschappelijke moestuin in het park, beseft ze dat de economie voortdurend verandert. Nieuwe ideeën ontstaan wanneer samenlevingen proberen te reageren op nieuwe uitdagingen.

De vraag hoe economieën binnen ecologische grenzen kunnen functioneren behoort vandaag tot de grootste uitdagingen van de wereld.

Het antwoord zal waarschijnlijk niet bestaan uit één enkel model, maar uit een combinatie van nieuwe ideeën, experimenten en institutionele veranderingen.

Misschien zal de economie van de toekomst minder draaien om voortdurende groei en meer om de vraag hoe mensen samen kunnen leven op een planeet met beperkte hulpbronnen.

 

Lees verder: https://www.academia.edu/165945119/Een_relationeel_ecologische_herconceptualisering_van_economie_als_materi%C3%ABle_infrastructuur_van_menswording_en_de_institutionele_voorwaarden_voor_duurzame_ontwikkelingsruimte