Wat als we onze samenleving vandaag opnieuw zouden ontwerpen?

 De democratische staat zoals wij die kennen, wordt vaak beschouwd als het eindpunt van een lange politieke ontwikkeling. Na eeuwen van strijd tegen absolutisme, oligarchie en autoritair bestuur lijkt democratie voor velen het beste systeem dat we hebben. Winston Churchill formuleerde het ooit beroemd: democratie is het slechtste systeem, behalve alle andere die we hebben geprobeerd.

Toch groeit wereldwijd het gevoel dat het huidige democratische model onder druk staat. In veel landen neemt het vertrouwen in politieke instituties af. Populistische bewegingen winnen terrein. Politieke besluitvorming raakt verstrikt in blokkades en langdurige coalitieonderhandelingen. Tegelijkertijd ervaren veel burgers dat hun directe invloed op politieke besluitvorming beperkt is, terwijl lobbygroepen en economische belangen vaak een grote rol spelen.

Daarbij komt nog een ander probleem: de democratische staat is historisch georganiseerd rond nationale grenzen. Maar veel van de grote uitdagingen van onze tijd — klimaatverandering, migratie, economische globalisering, technologische ontwikkeling — overstijgen juist die grenzen. Nationale politieke systemen blijken vaak slecht uitgerust om problemen aan te pakken die fundamenteel mondiaal van aard zijn.

Deze ontwikkelingen betekenen niet noodzakelijk dat de waarden achter democratie — vrijheid, gelijkheid, rechtsbescherming en politieke participatie — hun betekenis verliezen. Integendeel. Juist het belang van die waarden maakt de vraag urgenter of de huidige institutionele vorm van democratische staten nog wel voldoende aansluit bij de complexiteit van de eenentwintigste eeuw.

Misschien bevinden we ons op een historisch moment waarop niet alleen beleid of politieke leiders ter discussie staan, maar ook de institutionele vorm van onze politieke orde zelf.

Een gedachtenexperiment

Vanuit dat perspectief wil ik een eenvoudig maar radicaal gedachtenexperiment voorstellen.

Stel je een wereld voor waarin mensen zich steeds sterker bewust worden van hun onderlinge afhankelijkheid. Een wereld waarin mensen begrijpen dat werkelijk mens-zijn alleen mogelijk is door vreedzaam samen te leven met anderen, door empathie, dialoog en wederzijdse erkenning.

Stel bovendien dat mensen erkennen dat dit samenleven alleen duurzaam kan zijn binnen de ecologische grenzen van onze planeet.

Met andere woorden: een wereld waarin menselijke ontwikkeling, sociale samenwerking en ecologische verantwoordelijkheid als fundamentele uitgangspunten worden genomen.

De vraag is dan:

welke institutionele inrichting van de samenleving zouden mensen vanuit dat uitgangspunt ontwerpen?

Probeer daarbij bewust los te denken van de bestaande structuren waarmee we vertrouwd zijn geraakt. Denk dus niet onmiddellijk in termen van nationale staten, parlementaire democratieën, regeringen, ministeries of bestaande politieke systemen.

Die instituties zijn historisch gegroeid en hebben belangrijke functies vervuld. Maar dat betekent niet automatisch dat ze ook de enige — of de best mogelijke — vormen van politieke organisatie zijn.

Als we vandaag opnieuw zouden beginnen, zonder institutionele erfenis, welke structuren zouden we dan creëren om samenleven te organiseren?

Hoe zouden beslissingen worden genomen?

Hoe zouden conflicten worden opgelost?

Hoe zouden macht en verantwoordelijkheid worden verdeeld?

Hoe zouden we ervoor zorgen dat menselijke waardigheid, vrijheid en rechtvaardigheid worden beschermd?

En hoe zouden we tegelijkertijd rekening houden met de grenzen van de aarde waarop we leven?

Een open uitnodiging

Dit is geen uitgewerkt politiek programma. Het is ook geen oproep om bestaande instituties onmiddellijk te vervangen.

Het is simpelweg een uitnodiging tot denken.

Veel van de politieke structuren die vandaag vanzelfsprekend lijken, zijn ooit zelf begonnen als radicale ideeën. Parlementen, grondrechten, algemeen kiesrecht en constitutionele staten waren ooit experimenten in politieke verbeelding.

Misschien is het daarom waardevol om opnieuw de vraag te stellen die aan de basis van elke politieke orde ligt:

hoe willen mensen eigenlijk samenleven?

Daarom nodig ik lezers uit om mee te doen met dit gedachtenexperiment.

Welke vormen van institutionele organisatie zouden volgens jou kunnen ontstaan wanneer mensen vertrekken vanuit de uitgangspunten van vreedzaam samenleven, wederzijdse erkenning en ecologische verantwoordelijkheid?

Welke structuren zouden menselijke ontwikkeling en samenwerking het best ondersteunen?

En welke bestaande aannames over politiek en bestuur zouden we misschien moeten loslaten?

Ik ben benieuwd naar jullie ideeën en reflecties.

Je kunt ze delen in de reacties of mij rechtstreeks schrijven.

Misschien levert dit gezamenlijke denken nieuwe perspectieven op voor de toekomst van samenleven.